Serbia nhờ Nga dập cháy rừng: Lỗ hổng năng lực ứng phó khẩn cấp của châu Âu

Bộ Ngoại giao Bulgaria cho biết chuyến bay được cấp phép sau khi Serbia gửi công hàm chính thức. Sofia mô tả đây là chuyến bay mang tính nhân đạo, nhằm hỗ trợ công tác ứng phó với thảm họa và tình trạng khẩn cấp.

Nói cách khác, đây là một giấy phép bay qua cụ thể, không đồng nghĩa các biện pháp trừng phạt đã được dỡ bỏ trên diện rộng hay máy bay Nga được phép hoạt động thường lệ trong không phận châu Âu. Các báo cáo cho biết máy bay đi qua Bulgaria trong khoảng từ 20 giờ 14 đến 21 giờ 05 ngày 19/8, trước khi hạ cánh tại Niš.

Cháy rừng ở Serbia nghiêm trọng đến mức nào?

Đám cháy lớn nhất bùng phát tại Deliblato Sands, một khu bảo tồn thiên nhiên ở phía đông bắc Belgrade. Lửa bắt đầu từ ngày 5/8 và đã ảnh hưởng ít nhất 700 ha vào ngày 7/8, trong bối cảnh nắng nóng cực đoan, hạn hán kéo dài và gió mạnh. Nhiều đám cháy khác cũng xuất hiện tại các khu vực khác của Serbia.

Diện tích bị ảnh hưởng tăng lên theo thời gian. Một bản tin địa phương sau đó ước tính khoảng 3.065 ha đã bị tác động, với ba điểm nóng lớn và hai điểm nhỏ tiếp tục được theo dõi. Một báo cáo khác của lực lượng ứng phó khẩn cấp Serbia cho biết con số này đã vượt 3.500 ha vào ngày 19/8. Các số liệu không trùng khớp vì đám cháy vẫn chưa được dập tắt hoàn toàn và đánh giá thiệt hại cuối cùng chưa hoàn tất.

Khủng hoảng không chỉ giới hạn trong khu bảo tồn. Nhà chức trách Serbia báo cáo nhiều đám cháy ngoài trời đang hoạt động trên cả nước. Một người thiệt mạng trong vụ cháy gần Smederevo, theo các bản tin dẫn nguồn lực lượng ứng phó khẩn cấp và đài truyền hình công RTS.

Lửa cũng đe dọa các khu dân cư gần Deliblato Sands. Một khu dân cư nhỏ ở rìa khu bảo tồn đã phải sơ tán khi gió mạnh đẩy ngọn lửa về phía nhà dân, trong khi các căn nhà khác được lực lượng chữa cháy bảo vệ.

Il-76 có thể làm được gì?

Nhiều báo cáo gọi chiếc máy bay là IL-76P, phiên bản chuyên dụng để chữa cháy. Tuy nhiên, truyền thông Bulgaria xác định đây là IL-76TD, tạo ra sự khác biệt về tên biến thể trong các nguồn tin. Điểm thống nhất là máy bay vận tải Il-76 này được trang bị hệ thống thả nước chuyên dụng phục vụ chữa cháy.

Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga cho biết máy bay có thể thả tới 42 tấn nước trong một lượt, bao phủ khu vực rộng tối đa 700 x 65 m. Bộ này sau đó thông báo lượt thả đầu tiên tại Deliblato Sands đã đưa 42 tấn nước xuống khu vực cháy.

Đây là một máy bay thả nước hoạt động trên mặt đất, không phải loại máy bay lưỡng dụng có thể múc nước trực tiếp từ hồ hoặc biển. Ưu thế của nó nằm ở việc đưa một lượng nước rất lớn tới các đường lửa đang hoạt động, bổ trợ cho lực lượng mặt đất, trực thăng và các thiết bị cứu hỏa khác.

Lượt thả đầu tiên cho thấy đúng vai trò mà chiếc Il-76 được điều tới để thực hiện. Tuy nhiên, các báo cáo hiện có chưa đủ để kết luận riêng hoạt động của máy bay đã làm thay đổi diễn biến tổng thể của đám cháy ra sao. Nhiều điểm nóng vẫn tồn tại và giới chức cho biết mức độ thiệt hại sinh thái chỉ có thể xác định sau khi lửa được dập tắt hoàn toàn.

Putin được cho là có vai trò gì?

Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga nói chiếc Il-76 được điều tới Serbia “theo chỉ thị” của Tổng thống Vladimir Putin. Truyền thông nhà nước Nga và một số nguồn tin khác cũng lặp lại thông tin này, đồng thời cho biết yêu cầu hỗ trợ được phía Serbia gửi trực tiếp.

Thông tin trên chỉ xác nhận quy trình phê duyệt theo tuyên bố chính thức của chính phủ Nga. Các nguồn được cung cấp không độc lập chứng minh Tổng thống Putin trực tiếp lên kế hoạch chuyến bay, lựa chọn máy bay hay chỉ đạo hoạt động chữa cháy tại hiện trường. Những công việc vận hành do Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga và các đội chuyên gia được cử tới Serbia đảm trách.

Phép thử cân bằng giữa Nga và EU

Vụ triển khai cho thấy cách Serbia duy trì thế cân bằng thực dụng giữa Nga và EU. Belgrade có thể sử dụng cơ chế hỗ trợ khẩn cấp của EU, nhưng khi đánh giá rằng trong khối không còn máy bay có công suất cần thiết, nước này đã tiếp nhận sự hỗ trợ từ Nga.

Lựa chọn đó đem lại cho Moscow một vai trò nhân đạo dễ nhận thấy tại Serbia, quốc gia có quan hệ chính trị và văn hóa lâu dài với Nga. Đồng thời, nó khiến Bulgaria rơi vào tình thế nhạy cảm, khi chuyến bay làm dấy lên câu hỏi vì sao Belgrade tìm đến Moscow thay vì EU và ngoại lệ nhân đạo nên được xử lý thế nào trong bối cảnh căng thẳng rộng hơn.

Tuy vậy, không nên diễn giải sự việc như bằng chứng rằng châu Âu không có hệ thống chữa cháy rừng. Điều mà vụ việc cho thấy là điểm yếu của một hệ thống dùng chung trong thời điểm nhu cầu tăng vọt: khi nắng nóng, hạn hán và gió mạnh gây cháy tại nhiều nước cùng lúc, các máy bay chữa cháy lớn có thể đã được điều tới nơi khác. Serbia phơi bày sự thiếu hụt năng lực tăng cường sẵn sàng ngay lập tức, chứ không phải sự vắng bóng hoàn toàn của hợp tác châu Âu.

Bài học lớn hơn

Việc điều Il-76 đã giải quyết một vấn đề cấp thời: đưa một máy bay thả nước công suất lớn tới khu vực mà giới chức Serbia cho biết nguồn lực châu Âu khi đó không thể đáp ứng. Nhưng chuyến bay cũng cho thấy hoạt động cứu hộ thảm họa ngày nay có thể giao thoa với các lệnh trừng phạt, quyền cấp phép bay và tín hiệu đối ngoại.

Với Serbia, phép tính rất trực tiếp: cần có năng lực chữa cháy lớn nhất có thể, bất kể nguồn lực đó đến từ EU hay Nga. Với châu Âu, đây là lời nhắc rằng các cơ chế chữa cháy khu vực không chỉ phụ thuộc vào quy trình hợp tác trên giấy tờ, mà còn phụ thuộc vào việc máy bay có thực sự sẵn sàng khi nhiều cuộc khủng hoảng đạt đỉnh cùng lúc hay không.