Hạn hán châu Âu năm 2026 làm lộ xác tàu Thế chiến II, đe dọa vận tải và năng lượng

Hạn hán châu Âu năm 2026 không còn chỉ là câu chuyện về mùa màng hay thời tiết. Đến cuối tháng 7, tình trạng hạn hán ở mức theo dõi, cảnh báo hoặc báo động đã bao phủ 50% lãnh thổ Liên minh châu Âu (EU) và Vương quốc Anh; 9% diện tích ở mức báo động nghiêm trọng nhất. Ảnh vệ tinh chụp đầu tháng 8 cho thấy mực nước đặc biệt thấp trên các sông Loire, Po, Rhine và Danube, với những bãi cát, bãi sỏi thường nằm dưới mặt nước nay lộ rõ.

Khi các dòng sông rút xuống, một lớp lịch sử đáng lo ngại cũng nổi lên: tàu chiến Đức từ Thế chiến II gần Prahovo, Serbia; một thủy lôi thời chiến ở Slovakia; và xác chiếc tàu kéo hơi nước Slovenian đóng năm 1913 trên sông Sava của Serbia. Tuy nhiên, hệ quả quan trọng nhất lại thuộc về hiện tại. Lòng sông nông khiến tàu hàng và tàu du lịch khó di chuyển, làm giảm sản lượng thủy điện và có thể gây thêm áp lực cho các ngành công nghiệp phụ thuộc vào đường sông cũng như hoạt động làm mát của nhà máy điện hạt nhân.

Vì sao các con sông xuống thấp đến vậy?

Đây là một cuộc khủng hoảng nước mang tính cộng dồn. Nguyên nhân chính là lượng mưa thiếu hụt trong thời gian dài; nhiệt độ cao bất thường làm tình hình trầm trọng hơn vì thúc đẩy bốc hơi và khiến đất khô nhanh. Đánh giá tháng 7 của Ủy ban châu Âu ghi nhận tình trạng thiếu mưa nghiêm trọng ở Trung và Đông Âu, trong khi nhiệt độ cao hơn mức trung bình và các đợt nắng nóng đóng vai trò như những yếu tố khuếch đại.

Chuỗi tác động diễn ra theo từng bước:

1. Thiếu mưa làm giảm độ ẩm đất và dòng chảy mặt. Ít nước thấm và chảy vào các suối, sông hơn.
2. Nắng nóng làm tăng bốc hơi và nhu cầu nước của cây trồng. Đất và hồ chứa mất nước nhanh hơn.
3. Nước ngầm và nguồn nước ở thượng nguồn suy giảm. Khi các nguồn dự trữ này cạn kiệt, sông mất đi phần dòng chảy ngầm chậm nhưng ổn định vốn giúp duy trì mực nước.
4. Mưa trở lại chưa chắc lập tức giúp sông dâng. Những trận mưa đơn lẻ có thể chủ yếu thấm vào nền đất khô và bổ sung nước ngầm, thay vì nhanh chóng chuyển thành dòng chảy trên sông.

Vì vậy, mực nước thấp có thể kéo dài ngay cả sau khi trời mưa. Các lưu vực sông chỉ phục hồi đáng kể khi có mưa đều đặn trong thời gian đủ dài để tái nạp nước ngầm, hồ chứa và nguồn nước ở thượng lưu.

Những dòng sông cho thấy quy mô hạn hán

Ảnh vệ tinh Sentinel-2 của chương trình Copernicus, thu thập từ ngày 1 đến ngày 3 tháng 8, cho thấy lòng sông lộ rộng bất thường trên bốn tuyến đường thủy lớn: sông Loire gần Saumur của Pháp, sông Po gần Cremona của Italy, sông Rhine gần Boppard của Đức và sông Danube gần Paks của Hungary.

Các vấn đề trên sông Danube trải dài dọc tuyến sông đi qua 10 quốc gia. Mực nước thấp khiến tàu mắc cạn, các doi cát lộ ra và luồng hàng hải bị thu hẹp. Sông Rhine cũng xuống mức thấp kỷ lục tại nhiều địa điểm ở Đức và Hà Lan, theo các bản tin khu vực.

Trên sông Sava—một phụ lưu của Danube—mực nước gần Sremska Mitrovica, Serbia, đã rút đủ sâu để làm lộ xác một tàu kéo hơi nước lịch sử.

Những di tích nào đã lộ ra?

Tàu chiến Đức gần Prahovo

Phát hiện gây chú ý nhất nằm gần Prahovo, nơi các xác tàu thuộc hạm đội Biển Đen của Đức Quốc xã trồi lên khi sông Danube rút nước. Những con tàu này bị chính lực lượng Đức đánh chìm trong quá trình rút lui năm 1944. Các báo cáo nói hàng chục xác tàu đã lộ diện, trong khi các tài liệu lịch sử cho rằng một số lượng lớn hơn nhiều vẫn có thể nằm dưới đáy sông.

Một số xác tàu có thể vẫn chứa vũ khí, thủy lôi hoặc đạn dược. Vì thế, khu vực này không chỉ là một địa điểm khảo cổ gây ám ảnh mà còn có khả năng là nơi tồn tại bom mìn, vật liệu nổ chưa phát nổ.

Thủy lôi Thế chiến II ở Slovakia

Gần Virt, Slovakia, mực nước Danube giảm đã làm lộ một vật thể ban đầu được xem là mối nguy chưa xác định. Nhà chức trách tạm thời đóng một đoạn sông, cấm cả tàu giải trí, trong lúc các chuyên gia xử lý vật liệu nổ kiểm tra. Vật thể được xác định là thủy lôi hải quân từ Thế chiến II và đã bị lực lượng xử lý bom mìn của Slovakia phá hủy.

“Titanic của sông Sava”

Trên sông Sava gần Sremska Mitrovica, hạn hán làm phần lớn xác chiếc tàu kéo hơi nước Slovenian lộ ra. Con tàu được người dân địa phương gọi là “Titanic của sông Sava”. Theo các bản tin, tàu chìm vào tháng 4 năm 1945 sau khi va phải một quả thủy lôi Đức trong lúc chở các chiến sĩ Nam Tư bị thương.

Những di tích này cho thấy hạn hán đã làm đáy sông trở nên “nhìn thấy được” ở mức hiếm có. Nhưng chúng cũng nhắc nhở rằng đây không phải một điểm tham quan an toàn.

Vì sao xác tàu lộ thiên đặc biệt nguy hiểm?

Xác tàu, bãi cát không ổn định và đạn dược chưa phát nổ tạo rủi ro cho người bơi, người hiếu kỳ, người lái thuyền và thủy thủ đoàn. Mực nước có thể thay đổi nhanh; thân tàu kim loại và mảnh vỡ chìm cũng khó đánh giá đầy đủ chỉ bằng quan sát từ mặt nước. Nhà chức trách đã phải đóng các đoạn sông và điều động đội chuyên môn để xử lý từng phát hiện nguy hiểm.

Không nên tiếp cận, trèo lên hoặc lấy bất kỳ vật gì từ các xác tàu. Biện pháp phù hợp là lập vùng cấm, hạn chế và đánh dấu luồng giao thông, đồng thời để các đội xử lý bom mìn chuyên nghiệp đảm trách vật liệu nổ.

Paks và sức ép lên hệ thống năng lượng

Sông Danube cũng cung cấp nước cho hạ tầng năng lượng quan trọng. Ảnh vệ tinh cho thấy mực nước thấp gần nhà máy điện hạt nhân Paks của Hungary, qua đó làm nổi bật mối liên hệ giữa lưu lượng sông và hoạt động phát điện. Các cơ sở hạt nhân sử dụng nước sông để làm mát phải kiểm soát cả lượng nước đầu vào lẫn nhiệt độ của nguồn nước trong những giai đoạn nóng và khô.

Sông thấp có thể tác động đến hệ thống điện theo hai hướng. Nguồn nước giảm có thể tạo ra các hạn chế vận hành đối với nhà máy làm mát bằng nước sông; đồng thời, lưu lượng thấp cũng làm giảm sản lượng thủy điện. Khi hai nguồn này cùng suy yếu, hệ thống điện có thể phải phụ thuộc nhiều hơn vào các nguồn phát khác hoặc điện nhập khẩu. Reuters đưa tin mực nước thấp đã làm giảm sản lượng của một số nhà máy và ảnh hưởng đến nhiều đơn vị phát điện tại châu Âu trong đợt hạn hán.

Các nguồn hiện có không khẳng định nhà máy Paks đã phải đóng cửa vì hạn hán năm 2026. Kết luận có cơ sở thận trọng hơn là: lưu lượng Danube thấp bất thường làm gia tăng áp lực vận hành và nguy cơ phải hạn chế hoạt động nếu nắng nóng kéo dài, đặc biệt khi nước sông ấm hơn bình thường.

Rhine, mốc Kaub và bài toán vận chuyển hàng hóa

Rhine là một trong những tuyến đường thủy thương mại quan trọng nhất châu Âu, chuyên chở nhiên liệu, hóa chất, ngũ cốc và hàng công nghiệp. Ở những đoạn nước nông, tàu phải giảm tải hoặc dừng hoạt động, khiến doanh nghiệp phải tăng số chuyến và chi phí vận chuyển mỗi tấn hàng. Giao thông trên cả Rhine và Danube đã bị hạn chế nghiêm trọng do mực nước thấp.

Kaub, gần Koblenz, là một điểm đo đặc biệt quan trọng vì mực nước tại đây cho biết nhiều tàu có thể chở bao nhiêu hàng an toàn khi đi qua một đoạn then chốt của sông Rhine. Các bản tin cho biết mực nước tại trạm này tiến sát vùng thấp kỷ lục trong tháng 8; nhiều địa điểm khác ở Đức và Hà Lan cũng ghi nhận mức thấp kỷ lục hoặc gần kỷ lục.

Khi mực nước Kaub xuống thấp, doanh nghiệp có thể phải chia một lô hàng cho nhiều sà lan hơn hoặc chuyển sang đường sắt và đường bộ. Những phương án này giúp chuỗi cung ứng tiếp tục vận hành, nhưng thường đắt đỏ hơn và không phải lúc nào cũng có đủ công suất để thay thế ngay vận tải đường sông.

Tàu du lịch và “du lịch hạn hán”

Các luồng nước nông gây khó cho tàu hàng cũng làm gián đoạn hoạt động chở khách. Mực nước Danube thấp đã được liên hệ với việc hủy hoặc thay đổi hành trình du thuyền sông, cũng như một vụ tàu chở khách mắc cạn.

Các xác tàu lộ ra thu hút sự tò mò và sự chú ý của truyền thông, tạo nên một dạng “du lịch hạn hán” giới hạn quanh những địa điểm như Prahovo. Tuy nhiên, khả năng còn đạn dược và vật liệu nổ khiến việc tham quan tự phát trở nên nguy hiểm. Giá trị du lịch, nếu có, phải đứng sau yêu cầu kiểm soát hàng hải, bảo đảm an toàn công cộng và bảo vệ di tích lịch sử.

Tác động đến kinh tế châu Âu

Các con sông châu Âu kết nối vùng nông nghiệp, cảng biển, cơ sở năng lượng và các trung tâm công nghiệp. Khi mực nước hạ thấp, tác động có thể lan truyền qua nhiều kênh:

• Vận tải hàng hóa: Tàu chở ít hàng hơn và phải đổi tuyến, làm tăng chi phí logistics.
• Năng lượng: Thủy điện suy giảm và những hạn chế tiềm tàng đối với hệ thống làm mát có thể khiến nguồn cung điện căng thẳng hơn.
• Công nghiệp: Các nhà máy phụ thuộc vào vận tải đường sông hoặc nguồn nước phải đối mặt với rủi ro vận hành lớn hơn.
• Nông nghiệp: Đất khô và nước tưới hạn chế có thể làm giảm sản lượng, đẩy chi phí lương thực lên.
• Ngân sách và bảo hiểm: Những gián đoạn lặp lại có thể làm tăng chi phí ứng phó khẩn cấp và bồi thường thiệt hại.

Hạn hán vì vậy là một rủi ro bất lợi đối với triển vọng tăng trưởng của châu Âu. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chưa đủ để xem đây là dấu hiệu chắc chắn của một cuộc suy thoái sắp xảy ra. Tác động kinh tế sẽ phụ thuộc vào thời gian mực nước thấp kéo dài, lượng mưa mùa thu và mùa đông có đủ bổ sung nước ngầm và hồ chứa hay không, cũng như việc gián đoạn vận tải và điện lực có trở nên dai dẳng hay không.

Biến đổi khí hậu có biến tình trạng này thành “bình thường mới”?

Không thể quy toàn bộ một đợt hạn hán đơn lẻ cho biến đổi khí hậu. Tác nhân trực tiếp của năm 2026 là sự kết hợp giữa thiếu mưa kéo dài và nắng nóng cực đoan.

Dù vậy, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi bối cảnh hình thành hạn hán. Khí quyển ấm hơn và các đợt nắng nóng gay gắt hơn có thể làm tăng thất thoát nước do bốc hơi; nhiệt độ cao cũng khiến cùng một mức thiếu mưa gây thiệt hại lớn hơn cho đất, sông ngòi và thảm thực vật. Việc các cuộc khủng hoảng dòng chảy thấp xuất hiện lặp lại phù hợp với xu hướng rủi ro khí hậu gia tăng. Nhưng liệu điều kiện năm 2026 có trở thành một “bình thường mới” hay không còn phụ thuộc vào lượng phát thải trong tương lai, mô hình mưa và khả năng thích ứng.

Bài học thực tế không chỉ là dự đoán một mực nước cố định trong tương lai, mà là chuẩn bị cho những sức ép kép có thể xuất hiện thường xuyên hơn: thiếu nước đi cùng nắng nóng, thủy điện suy giảm, vận tải bị hạn chế và hạ tầng thiết yếu chịu áp lực. Những xác tàu lộ ra là biểu tượng dễ thấy nhất của hạn hán. Cảnh báo sâu xa hơn nằm ở chỗ nền kinh tế hiện đại châu Âu vẫn phụ thuộc vào những dòng sông ngày càng kém ổn định đúng vào thời điểm nhu cầu nước và năng lượng tăng cao nhất.