Diện tích cháy rừng châu Âu có thể gần tăng gấp ba vào cuối thế kỷ

Một nghiên cứu mới do Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (PIK) dẫn đầu, với sự đóng góp của Hiệp hội Nghiên cứu Thiên nhiên Senckenberg, đưa ra một lựa chọn khó khăn cho châu Âu: ngay cả khi hành động khí hậu mạnh mẽ, thiệt hại do cháy rừng vẫn có thể tăng; còn nếu phát thải tiếp tục ở mức cao, diện tích bị thiêu rụi mỗi năm có thể gần gấp ba vào cuối thế kỷ.

Đây không phải là dự báo cho một mùa cháy cụ thể. Nghiên cứu so sánh diện tích cháy trung bình hằng năm được mô hình hóa trong giai đoạn 2070–2100 với điều kiện hiện nay, qua đó ước tính thời tiết cháy rừng thay đổi và năng lực quản lý lửa có thể định hình rủi ro dài hạn của châu Âu ra sao.

Hai con số đáng chú ý: 39% và 192%

Nghiên cứu ước tính riêng tác động của thời tiết cháy rừng khắc nghiệt hơn có thể khiến diện tích cháy hằng năm ở châu Âu tăng khoảng 39% theo SSP1-2.6, kịch bản phát thải tương đối thấp. Với SSP3-7.0, kịch bản phát thải cao, mức tăng có thể lên tới khoảng 192%—gần gấp ba so với hiện nay.

Các con số này mô tả mức thay đổi của diện tích cháy trung bình hằng năm được mô hình hóa, không phải diện tích của một đám cháy đơn lẻ trong tương lai. Chúng cũng tách riêng ảnh hưởng của thời tiết cháy rừng xấu đi.

Điều này cho thấy hai nhóm giải pháp có vai trò khác nhau: cắt giảm phát thải giúp hạn chế mức độ gia tăng của mối nguy, còn quản lý đất đai và quản lý lửa tốt hơn giúp giảm thiệt hại ở cùng một mức độ nguy hiểm.

Rủi ro sẽ tăng ở đâu?

Nam Âu, đặc biệt là vành đai cháy rừng Địa Trung Hải, vẫn là khu vực chịu gánh nặng lớn nhất về diện tích tuyệt đối. Tuy nhiên, rủi ro không chỉ giới hạn ở những quốc gia vốn thường xuyên hứng chịu các đợt cháy mùa hè nghiêm trọng. Các đánh giá của châu Âu cho thấy điều kiện dễ phát sinh cháy có thể mở rộng về phía bắc, tới những nơi ít kinh nghiệm ứng phó với các đám cháy quy mô lớn.

Cơ quan Môi trường châu Âu cũng dự báo mùa cháy sẽ kéo dài hơn và các vùng dễ cháy sẽ mở rộng ở phần lớn các khu vực của châu lục, đặc biệt trong những kịch bản phát thải cao. Các mô hình về thời tiết cháy rừng khác cho thấy những điều kiện cực đoan có khả năng xuất hiện thường xuyên hơn, dữ dội hơn và trên phạm vi rộng hơn; thay đổi mạnh nhất được dự báo ở Nam Âu, cùng xu hướng lan dần lên phía bắc khi nhiệt độ tăng.

Vì sao nóng hơn, khô hơn và nhiều gió hơn lại làm cháy rừng nghiêm trọng?

Nguy cơ cháy rừng tăng khi thảm thực vật mất độ ẩm và thời tiết tạo điều kiện cho ngọn lửa lan nhanh. Nhiệt độ cao, hạn hán kéo dài, độ ẩm thấp và gió mạnh có thể khiến một đốm lửa nhỏ nhanh chóng biến thành đám cháy lớn, rất khó khống chế.

Khái niệm trung tâm của nghiên cứu là thời tiết cháy rừng—tổ hợp các điều kiện khí quyển khiến thực vật dễ bắt lửa hơn và ngọn lửa dễ lan hơn. Vì vậy, các mức tăng 39% và 192% không nên được hiểu là kết quả trực tiếp của chỉ một yếu tố, cũng không có nghĩa mọi khu vực sẽ tăng ở cùng một mức. Thảm thực vật, nguồn phát lửa, cách sử dụng đất và năng lực ứng phó khẩn cấp tại từng địa phương cũng tác động đến diện tích cháy cuối cùng.

Phòng ngừa và chữa cháy có thể làm gì—và không thể làm gì?

Nghiên cứu cho thấy việc tiếp tục nâng cao năng lực quản lý lửa có thể làm giảm đáng kể mức tăng được dự báo. Trong các mô hình, những cải thiện này giúp diện tích cháy giảm khoảng 72% đến 92% so với các kịch bản không có cải thiện tương ứng. Dù vậy, khi biến đổi khí hậu diễn biến mạnh, hoạt động cháy vẫn tăng ở khoảng 55% các khu vực dễ cháy của châu Âu nếu đầu tư quản lý vẫn giữ ở mức hiện tại.

Các biện pháp hữu ích gồm:

• quản lý lượng nhiên liệu cháy và tạo các dải ngăn lửa ở vị trí chiến lược;
• áp dụng đốt có kiểm soát hoặc đốt theo quy định khi phù hợp với điều kiện sinh thái và vận hành;
• phục hồi những cảnh quan ẩm hơn, có khả năng chống chịu tốt hơn;
• quy hoạch sử dụng đất an toàn hơn quanh các cộng đồng dân cư và hạ tầng dễ bị tổn thương;
• tăng cường phát hiện sớm và phản ứng nhanh trong giai đoạn đầu; và
• phối hợp phòng ngừa, chuẩn bị, ứng phó và phục hồi, thay vì chủ yếu dựa vào dập lửa khẩn cấp.

Những biện pháp này có thể giảm mức độ phơi nhiễm và ngăn đám cháy mới phát sinh phát triển thành thảm họa lớn. Tuy nhiên, chúng vẫn có giới hạn. Nhiên liệu khô đặc biệt nghiêm trọng kết hợp với gió mạnh có thể vượt quá khả năng của lực lượng chữa cháy, ngay cả khi đã có máy bay, nhân viên cứu hỏa và hệ thống phát hiện sớm. Quản lý lửa giúp giảm hậu quả, nhưng không loại bỏ các điều kiện khí hậu khiến những đám cháy cực đoan dễ xảy ra hơn.

Mùa cháy rừng châu Âu năm 2026 cho thấy điều gì?

Mùa cháy năm 2026 là bối cảnh hiện tại rõ nét cho các dự báo, dù chưa thể chứng minh rằng những kết quả được dự báo cho cuối thế kỷ đã xảy ra.

Trung tâm Nghiên cứu Chung của Ủy ban châu Âu ghi nhận 606.327 ha bị thiêu rụi tại EU tính đến ngày 18/8/2026. Con số này thấp hơn mức 957.510 ha của cùng thời điểm năm 2025, nhưng cao hơn nhiều so với mức trung bình dài hạn 2006–2025 là 243.189 ha.

Mùa cháy này cũng cho thấy rủi ro đã có phạm vi địa lý rộng hơn. Các vụ cháy ảnh hưởng tới những nước như Pháp, Tây Ban Nha và Hy Lạp; trong khi một đám cháy tại vùng High Fens của Bỉ đã thiêu rụi khoảng 3.000 ha và được Reuters mô tả là vụ cháy rừng lớn nhất từng được ghi nhận ở nước này. Tính đến ngày 19/8, tám quốc gia đã kích hoạt Cơ chế Bảo vệ Dân sự của EU để đề nghị hỗ trợ ứng phó cháy rừng.

Các bản tin cũng ghi nhận hơn 20 người thiệt mạng và hàng trăm nghìn người phải sơ tán trong mùa cháy, trong đó hơn 300.000 người bị buộc phải rời nơi ở tại Pháp và Tây Ban Nha. Đây là những con số phụ thuộc vào thời điểm và phạm vi địa lý của từng báo cáo, vì vậy không nên so sánh chúng với mức trung bình diện tích cháy hằng năm của nghiên cứu như thể đó là cùng một loại chỉ số.

Mối liên hệ với nghiên cứu vì thế chỉ mang tính định hướng, không phải quan hệ nhân quả trực tiếp: các vụ cháy năm 2026 phù hợp với bức tranh về một châu Âu đang phải đối mặt với điều kiện cháy cực đoan ngày càng nghiêm trọng và lan rộng hơn, nhưng một mùa cháy duy nhất không thể kiểm chứng hay quy kết các dự báo kéo dài tới năm 2100.

Vì sao phòng ngừa trở thành ưu tiên tài chính?

Chiến lược về cháy rừng của EU nhấn mạnh bốn giai đoạn liên kết với nhau: phòng ngừa, chuẩn bị, ứng phó và phục hồi. Chiến lược này cũng bao gồm các giải pháp dựa vào hệ sinh thái nhằm tạo ra những cảnh quan có khả năng chống chịu tốt hơn với lửa.

Sự chuyển hướng này phản ánh giới hạn và chi phí của mô hình chỉ tập trung ứng phó sau khi đám cháy bùng phát. Các nghiên cứu được các cơ quan châu Âu trích dẫn ước tính rằng mỗi 1 euro đầu tư cho phòng ngừa có thể tiết kiệm khoảng 4–7 euro chi phí ứng phó và phục hồi. Đây là ước tính tổng hợp từ nhiều nghiên cứu, không phải mức hoàn vốn được bảo đảm cho mọi dự án; hiệu quả còn phụ thuộc vào việc tiền được đầu tư ở đâu và theo cách nào.

Các nguồn hiện có không xác nhận rằng 2,1 tỷ euro là khoản đầu tư chính xác của EU cho quản lý cháy rừng gắn với nghiên cứu hoặc chiến lược này. Ý nghĩa của con số đó còn phụ thuộc vào giai đoạn tài trợ, việc có bao gồm chi tiêu của các quốc gia thành viên hay không, cũng như những chương trình phòng ngừa và ứng phó nào được tính vào.

Bài học chính sách

Nghiên cứu ủng hộ một chiến lược gồm hai hướng song song. Châu Âu cần nhanh chóng cắt giảm phát thải để tránh quỹ đạo nguy hiểm hơn của kịch bản phát thải cao, đồng thời đầu tư ngay vào phòng ngừa, tăng khả năng chống chịu của cảnh quan, phát hiện sớm và năng lực ứng phó khẩn cấp.

Ngay cả theo kịch bản phát thải thấp, rủi ro cháy vẫn có thể tăng trong giai đoạn 2070–2100. Điều đó khiến thích ứng trở nên cấp thiết—nhưng không có nghĩa giảm phát thải là lựa chọn không bắt buộc. Chiến lược vững chắc nhất là giảm áp lực khí hậu đang làm thời tiết cháy rừng nguy hiểm hơn, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng và hệ sinh thái trước những đám cháy mà các biện pháp phòng ngừa không thể loại bỏ hoàn toàn.