Từ cánh đồng đến nhà máy: Hạn hán đang giáng đòn kép lên kinh tế châu Âu

Nắng nóng và hạn hán tại châu Âu trong mùa hè năm 2026 không còn là những vấn đề riêng lẻ của ngành nông nghiệp hay môi trường. Chúng đang tác động đồng thời lên nhiều mắt xích của nền kinh tế: nhiệt độ cao làm giảm năng suất lao động, hạn hán làm mất mùa, sông cạn hạn chế vận tải và phát điện, còn áp lực nguồn cung có thể đẩy chi phí lên cao đối với doanh nghiệp lẫn hộ gia đình.

Con số 180 tỷ euro rất lớn, nhưng cần được hiểu đúng. Triodos Bank ước tính các gián đoạn liên quan đến nắng nóng có thể làm GDP của Liên minh châu Âu (EU) giảm khoảng 1% trong năm 2026, tương đương khoảng 180 tỷ euro. Yếu tố lớn nhất trong kịch bản này là năng suất lao động suy giảm. Đây là ước tính theo kịch bản, không phải kết quả đo lường cuối cùng trong hệ thống tài khoản quốc gia của EU.

Cú sốc bắt đầu từ năng suất lao động

Tác động kinh tế của nhiệt độ cực đoan xuất hiện trước cả khi một sản phẩm lên kệ hoặc một nhà máy phải dừng hoạt động. Người làm việc ngoài trời, trong môi trường công nghiệp nóng bức hoặc thiếu hệ thống làm mát hiệu quả có thể làm việc chậm hơn và đối mặt với rủi ro sức khỏe cao hơn.

Theo ước tính của Triodos, phần lớn thiệt hại tiềm tàng trên toàn EU đến từ năng suất lao động giảm, bên cạnh tổn thất trong nông nghiệp, vận tải, năng lượng và công nghiệp.

Vì vậy, tổng thiệt hại không chỉ nằm ở giá trị nông sản bị mất trên đồng ruộng. Một đợt hạn hán có thể làm giảm sản lượng của nhiều ngành cùng lúc, trong khi doanh nghiệp phải chi nhiều hơn cho vận tải thay thế, năng lượng, nguyên liệu đầu vào và các biện pháp bảo vệ người lao động.

Nông nghiệp là lĩnh vực chịu đòn trực tiếp đầu tiên

Dữ liệu theo dõi mùa vụ của EU cho thấy sản lượng bị ảnh hưởng nhanh như thế nào khi nhiệt độ tăng cao và lượng mưa suy giảm. Các đợt nắng nóng liên tiếp đã rút ngắn giai đoạn tích lũy hạt của cây vụ đông và khiến thời điểm thu hoạch đến sớm hơn. Dự báo năng suất cây trồng vụ đông bị điều chỉnh giảm 1–4%, khiến triển vọng tổng sản lượng ngũ cốc thấp hơn khoảng 1% so với mức trung bình 5 năm. Cây trồng vụ hè cũng chịu ảnh hưởng do độ ẩm đất suy kiệt, sinh khối phát triển kém và quá trình ra hoa bị gián đoạn.

Một phân tích riêng của Reuters hồi tháng 7 ước tính sản lượng ngô và hướng dương đã giảm 6–7%. Vì đây là các ước tính trong khi mùa vụ vẫn đang diễn ra, những con số này chưa nên được xem là kết quả thu hoạch cuối cùng.

Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại Anh. Gần ba phần tư diện tích England đã được chính thức xác định đang trong tình trạng hạn hán sau một mùa sinh trưởng nóng và khô bất thường. Đồng cỏ phát triển kém gây áp lực lên các trang trại chăn nuôi và sản xuất sữa, trong khi vụ thu hoạch ngũ cốc của nước này có thể là vụ tồi tệ nhất kể từ khi có các số liệu tương đương vào năm 1984.

Vì sao giá thực phẩm có thể tăng — hoặc nông sản chỉ nhỏ đi?

Sản lượng giảm không đồng nghĩa giá bán trong siêu thị sẽ tăng đúng theo cùng một tỷ lệ. Giá bán lẻ còn phụ thuộc vào hàng nhập khẩu, lượng tồn kho, chi phí năng lượng, vận tải, chế biến và quyết định của nhà bán lẻ. Tuy nhiên, áp lực tăng giá là khá rõ: khi mùa màng thất bát, nông dân và các nhà chế biến có ít hàng hơn để bán, đồng thời có thể phải tìm nguồn thay thế với chi phí cao hơn.

Các nhà trồng trọt ở Anh cũng cảnh báo nắng nóng và hạn hán đang làm giảm kích thước, chất lượng của một số loại rau quả. Điều này có thể làm tăng chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm đủ tiêu chuẩn bán ra và tạo ra dạng “lạm phát co lại” — người tiêu dùng nhận được những sản phẩm nhỏ hơn thay vì chứng kiến giá niêm yết tăng rõ rệt.

Các ước tính ban đầu cho thấy thiệt hại của nông dân EU và Anh do mùa màng thất bát có thể lên tới 2,3 tỷ euro. Đây vẫn là ước tính, chưa phải tổng số cuối cùng đã được kiểm toán, nhưng cho thấy cú sốc doanh thu tức thời mà người sản xuất đang đối mặt.

Sông cạn làm đứt gãy chuỗi cung ứng

Các con sông châu Âu kết nối vùng nông nghiệp, cảng biển, nhà máy điện và trung tâm công nghiệp. Trong tháng 8, sông Loire, Po, Rhine và Danube đã xuống mức thấp kỷ lục. Theo hệ thống theo dõi của EU, khoảng một nửa EU và Anh đang chịu một mức độ hạn hán nhất định.

Mực nước thấp khiến sà lan không thể chở đầy hàng. Các chuyến vận chuyển hóa chất, nhiên liệu, ngũ cốc và nguyên liệu công nghiệp có thể bị trì hoãn hoặc phải đổi tuyến, từ đó làm tăng chi phí logistics và gây sức ép lên các nhà máy phụ thuộc vào vận tải đường sông. Reuters cho biết lượng hàng hóa vận chuyển giữa Rotterdam và sông Rhine đã thấp hơn khoảng 10% so với bình thường vào cuối tháng 7.

Sông Rhine đặc biệt quan trọng với vùng công nghiệp phía tây nước Đức và tuyến kết nối tới các cảng ở Biển Bắc. Rủi ro không chỉ là một chuyến hàng đến muộn. Nếu mực nước thấp kéo dài, doanh nghiệp có thể phải chuyển hàng sang đường bộ hoặc đường sắt, cạnh tranh cho năng lực vận tải thay thế vốn có hạn và duy trì lượng hàng tồn kho lớn hơn.

Hạn hán cũng là vấn đề của hệ thống năng lượng

Tình trạng thiếu nước vừa hạn chế giao thông đường sông, vừa có thể ảnh hưởng đến sản xuất điện. Một số nhà máy nhiệt điện và điện hạt nhân sử dụng nước sông để làm mát, trong khi dòng chảy thấp làm giảm sản lượng thủy điện. Sự kết hợp này có thể gây thêm áp lực lên lưới điện và làm tăng chi phí mua điện thay thế. Mức độ tác động tùy thuộc từng quốc gia, khả năng nhập khẩu điện, nguồn khí đốt và các nguồn phát điện khác.

Mức độ dễ tổn thương này đã thể hiện rõ tại Romania. Nuclearelectrica, doanh nghiệp điện hạt nhân nhà nước của Romania, bắt đầu ngắt lò phản ứng duy nhất đang vận hành khỏi lưới điện vì mực nước sông Danube xuống mức thấp kỷ lục, đe dọa nguồn nước cần thiết để làm mát thiết bị, theo CNN. Các báo cáo cũng cho biết Pháp và Hungary đã phải hạn chế sản lượng điện hạt nhân do mực nước sông thấp và nhiệt độ cao, song quy mô chính xác còn phụ thuộc vào dữ liệu chính thức và tình trạng của từng nhà máy.

Sức khỏe cộng đồng và cháy rừng cùng xấu đi

Phơi nhiễm với nhiệt độ cao làm tăng rủi ro đối với người cao tuổi, lao động ngoài trời và những người mắc bệnh tim mạch hoặc hô hấp. Hạn hán còn làm thảm thực vật khô hơn, tạo điều kiện cho cháy rừng lan rộng và tăng mức độ phơi nhiễm với khói.

Cơ quan theo dõi của EU ghi nhận các vụ cháy rừng bất thường trong bối cảnh hạn hán tiếp tục xấu đi; khoảng 50% EU và Anh đang chịu hạn hán ở một mức độ nào đó trong tháng 7.

Hiện chưa có một ước tính tổng hợp và đáng tin cậy về số ca tử vong vượt mức thông thường trong mùa hè năm 2026 từ các tài liệu hiện có. Vì vậy, cách diễn đạt chính xác hơn là gánh nặng sức khỏe đang gia tăng, thay vì gắn cho mùa này một con số tử vong cuối cùng chưa được xác nhận.

Rủi ro dài hạn: một nền kinh tế phụ thuộc vào nước nhưng ngày càng thiếu nước

Mùa hè năm nay đang phơi bày những điểm yếu vốn đã tồn tại. Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) ước tính tình trạng căng thẳng nguồn nước ảnh hưởng mỗi năm đến khoảng 30% diện tích đất và 34% dân số châu Âu, đặc biệt tại Nam Âu và các khu vực đông dân.

Các dự báo dài hạn thay đổi tùy theo lượng phát thải, lượng mưa, mức sử dụng nước và năng lực thích ứng. Bằng chứng hiện có ủng hộ một kết luận rộng hơn thay vì một con số duy nhất: nếu không giảm phát thải và tăng cường thích ứng, thiệt hại do hạn hán sẽ xảy ra thường xuyên hơn và tốn kém hơn. Một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Chung thuộc Ủy ban châu Âu ước tính tác động kinh tế của hạn hán có thể vượt 65 tỷ euro mỗi năm vào năm 2100 nếu không có các biện pháp giảm thiểu và thích ứng hiệu quả.

Doanh nghiệp chuyển sang coi khả năng chống chịu là vấn đề chuỗi cung ứng

Phản ứng thực tế đang vượt ra ngoài việc mua hàng khẩn cấp để bù đắp thiếu hụt. Nông nghiệp có khả năng chống chịu với khí hậu hướng tới việc duy trì hiệu quả kinh tế của trang trại, giảm phụ thuộc vào các đầu vào dễ tổn thương, đồng thời phục hồi đất, nguồn nước và các chức năng của hệ sinh thái. EEA mô tả đây là một chiến lược kinh tế nhằm ổn định thu nhập nông dân và sản lượng lương thực trong bối cảnh rủi ro khí hậu gia tăng.

Với các công ty thực phẩm, biện pháp ứng phó có thể gồm phối hợp với nông dân để cải thiện quản lý đất và nước, đa dạng hóa khu vực cung ứng, nâng hiệu quả sử dụng nước, cũng như hỗ trợ những giống cây hoặc hệ thống sản xuất phù hợp hơn với điều kiện nóng và khô. Nestlé cho biết nông nghiệp tái sinh nhằm bảo tồn và phục hồi đất, nước, đa dạng sinh học, đồng thời hỗ trợ sinh kế nông dân.

Những biện pháp này không thể xóa bỏ tác động của một mùa thời tiết cực đoan. Nhưng chúng có thể giảm nguy cơ một đợt hạn hán đồng thời biến thành khủng hoảng thu nhập nông nghiệp, gián đoạn vận tải, thiếu điện và tình trạng khẩn cấp về y tế công cộng.

Bài học cốt lõi

Nắng nóng và hạn hán tại châu Âu năm 2026 cho thấy mức độ phụ thuộc chặt chẽ của toàn bộ nền kinh tế vào nguồn nước. Thiệt hại đang lan qua năng suất lao động, mùa màng, nguồn cung thực phẩm, logistics đường sông, sản xuất công nghiệp, phát điện và sức khỏe — không phải như những sự kiện tách biệt, mà như một cú sốc liên kết.

Điều đó khiến thích ứng trở thành một yêu cầu kinh tế. Nông nghiệp bền bỉ hơn, quản lý nước tốt hơn, nơi làm việc an toàn trước nắng nóng, hệ thống điện linh hoạt và mạng lưới logistics bớt phụ thuộc vào các tuyến sông có thể định hình mức độ tốn kém của đợt hạn hán tiếp theo.