Hết hạn 60 ngày, Mỹ và Iran mắc kẹt trong thế giằng co nguy hiểm

Trump nói Iran muốn đạt thỏa thuận nhưng không chấp nhận “kiểu thỏa thuận” mà ông cho là cần thiết. Việc Washington không muốn gia hạn thời hạn cho thấy Nhà Trắng hiện coi thời gian, các biện pháp trừng phạt và tình trạng suy yếu kinh tế của Iran là đòn bẩy thương lượng — thay vì tiếp tục nhượng bộ để duy trì một tiến trình ngoại giao chưa đem lại kết quả.

Vì sao thông tin về đàm phán trở nên trái ngược?

Một trong những dấu hiệu rõ nhất của thế bế tắc là các bên không thống nhất ngay cả về việc đàm phán có đang diễn ra hay không.

Trước đó, Trump từng nói các cuộc trao đổi với Tehran đã bắt đầu. Iran bác bỏ tuyên bố này, cho biết những liên lạc hiện có — nếu có — chỉ là trao đổi thông điệp thông qua trung gian, chứ chưa phải đàm phán trực tiếp.

Jared Kushner, người được mô tả là đặc phái viên của Washington, lại cho biết các cuộc trao đổi vẫn “tích cực” và đang diễn ra. Nhưng sau khi thời hạn 60 ngày hết hiệu lực, Trump tuyên bố không có cuộc đàm phán hay cuộc trò chuyện nào với Iran đang diễn ra hoặc được lên lịch.

Sự mâu thuẫn này có thể phản ánh hai cách tiếp cận trong chính quyền: một bên vẫn muốn giữ kênh liên lạc để thăm dò khả năng thỏa hiệp, trong khi Trump muốn phát đi tín hiệu rằng Mỹ không còn bị ràng buộc bởi thời hạn hay phải chạy theo một thỏa thuận bằng mọi giá.

Eo biển Hormuz: “đang mở” hay “vẫn đóng”?

Tranh cãi về Hormuz cũng gay gắt không kém. Trump nói Mỹ đang nắm quyền kiểm soát hoàn toàn và eo biển “đang mở, đang hoạt động”; ông đồng thời khẳng định phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran vẫn được duy trì.

Iran đưa ra cách diễn giải ngược lại. Tehran nói tuyến hàng hải vẫn đóng cho đến khi Washington dỡ phong tỏa, chấm dứt trừng phạt và ngừng các mối đe dọa quân sự. Các bản tin hàng hải mô tả hoạt động qua eo biển là gần như tê liệt hoặc bị đóng trên thực tế.

Điểm bất đồng cốt lõi là quyền kiểm soát luồng tàu. Washington bác bỏ bất kỳ dàn xếp nào trao cho Iran quyền quyết định tàu thuyền đi vào Vịnh Ba Tư, trong khi Tehran muốn gắn việc mở lại eo biển với những nhượng bộ cụ thể từ Mỹ.

Một quan chức cấp cao Iran cảnh báo nước này sẽ chuyển sang tư thế quân sự “hoàn toàn tấn công” nếu thỏa thuận tạm thời không được thực thi. Điều đó làm tăng nguy cơ các vụ đụng độ mới, ngay cả khi chưa có một chiến dịch không kích quy mô lớn nào được công khai kể từ cuối tháng 7.

UAE cắt quan hệ kinh tế có thể làm sức ép nặng hơn

Ngày 19 tháng 8, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tuyên bố đình chỉ mọi hoạt động thương mại, trao đổi kinh doanh và giao dịch tài chính với Iran cho đến khi có thông báo mới. Abu Dhabi cáo buộc Tehran phóng tên lửa đạn đạo; Iran phủ nhận trách nhiệm và bác bỏ cáo buộc.

Động thái này quan trọng vì UAE từ lâu là một đầu mối thương mại và tài chính quan trọng đối với Iran, đặc biệt trong việc tiếp cận hàng nhập khẩu, thanh toán, ngoại tệ và mạng lưới tái xuất. Việc đóng tuyến này có thể khiến Tehran khó duy trì các kênh kinh tế thay thế trong bối cảnh đang chịu trừng phạt và phong tỏa.

Nếu kết hợp với lạm phát nghiêm trọng và giá thực phẩm tăng, sức ép bên ngoài có thể nhanh chóng chuyển thành khó khăn trong đời sống người dân, từ đó làm gia tăng căng thẳng kinh tế và chính trị trong nước. Tuy nhiên, việc UAE tham gia sâu hơn vào thế đối đầu cũng làm tăng nguy cơ xung đột lan rộng trên toàn khu vực Vùng Vịnh.

Một thế giằng co dài hạn nhưng không bền vững

Trạng thái hiện nay có thể kéo dài vì chưa bên nào chấp nhận điều kiện của bên kia. Mỹ vẫn có thể siết chặt sức ép kinh tế và giữ khả năng tiến hành thêm các cuộc tấn công. Iran vẫn có thể gây gián đoạn hàng hải, đe dọa bằng tên lửa và nâng mức độ đáp trả theo từng nấc.

Nhưng “kéo dài” không đồng nghĩa với “ổn định”. Mỗi tuyên bố cứng rắn, vụ tấn công tàu hàng hoặc bước đi phong tỏa mới đều có thể phá vỡ giới hạn kiểm soát. Chiến tranh hiện đã kéo dài khoảng 24 tuần — vượt xa dự tính ban đầu của Trump về thời lượng bốn đến năm tuần — khiến khả năng xảy ra một cuộc đối đầu mới trở nên đáng lo hơn một lệnh ngừng bắn bền vững.

Hormuz đang tác động đến thị trường toàn cầu

Thị trường dầu mỏ ngày càng định giá nguy cơ gián đoạn tại Hormuz như một trạng thái kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, thay vì một cú sốc ngắn hạn. Giá dầu Brent từng chạm 91 USD/thùng và ổn định quanh ngưỡng 90 USD khi hy vọng về thỏa thuận Mỹ-Iran suy yếu.

Giá năng lượng cao làm dấy lên lo ngại lạm phát quay trở lại, đồng thời gây sức ép lên các chính phủ và ngân hàng trung ương. Lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm đã tăng lên 5,327%, mức cao nhất kể từ năm 2007, trong bối cảnh thị trường còn quan tâm đến thâm hụt ngân sách và nguồn cung nợ.

Sự thiếu chắc chắn về thời điểm Hormuz hoạt động bình thường cũng gây sức ép lên thị trường cổ phiếu, trong đó có các nhà sản xuất chip và nhóm cổ phiếu nhạy cảm với ngành bán dẫn tại châu Á. Chi phí năng lượng, vận tải và lạm phát cao hơn có thể làm suy yếu nhu cầu sản xuất toàn cầu và thắt chặt điều kiện tài chính.

Vì vậy, việc thời hạn 60 ngày kết thúc không khép lại một chương ngoại giao thất bại. Nó mở ra một giai đoạn mới: Mỹ đặt cược rằng thời gian đứng về phía mình, Iran tìm cách chứng minh rằng sức ép cũng có cái giá lớn với Washington và thế giới, còn Hormuz tiếp tục là nơi mọi tính toán kinh tế có thể nhanh chóng biến thành khủng hoảng quân sự.