Lực lượng y tế toàn cầu tăng gần gấp ba: Phụ nữ đóng góp lớn nhưng chưa bình đẳng về vai trò

Từ năm 1990 đến 2023, lực lượng y tế toàn cầu đã tăng gần gấp ba, từ 40,9 triệu lên 122,1 triệu người. Thế nhưng, bước tăng trưởng này vẫn chưa tạo ra một lực lượng đủ lớn và được phân bổ công bằng để đáp ứng mục tiêu bao phủ y tế toàn dân (UHC). Phụ nữ đóng góp phần lớn vào đà mở rộng, hiện chiếm khoảng 68,9% nhân lực y tế, nhưng vẫn tập trung ở những nghề có mức lương, vị thế và cơ hội lãnh đạo tương đối thấp hơn.

Lực lượng y tế đã thay đổi ra sao trong giai đoạn 1990–2023?

Ước tính trên 20 nhóm nghề y tế cho thấy lực lượng toàn cầu tăng thêm 81,2 triệu người, tương đương khoảng 198,5%, trong 33 năm. Riêng năm 2023, lực lượng này gồm khoảng 15,1 triệu bác sĩ, 33,2 triệu điều dưỡng và 2,4 triệu hộ sinh.

Phụ nữ là động lực quan trọng của quá trình mở rộng này, nhưng số lượng đông hơn chưa đồng nghĩa với quyền lực nghề nghiệp ngang bằng. Phụ nữ chiếm đa số trong điều dưỡng, hộ sinh và nhân viên y tế cộng đồng, trong khi nam giới hiện diện nhiều hơn ở các vị trí thường gắn với thu nhập, thẩm quyền và khả năng thăng tiến cao hơn. Chẳng hạn, phụ nữ chiếm khoảng 43,9% số bác sĩ, nhưng chiếm 80,7% điều dưỡng, 96% hộ sinh và 89,5% nhân viên y tế cộng đồng.

Điều đó tạo nên sự phân công lao động mang tính giới trong ngành y tế: phụ nữ đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, nhưng chưa được đại diện tương xứng trong quản lý, hoạch định chính sách và lãnh đạo.

Vì sao thế giới vẫn thiếu 34,4 triệu nhân viên y tế?

Phân tích của The Lancet Public Health dựa trên Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD) 2023 ước tính rằng thế giới cần thêm 34,4 triệu bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, nha sĩ và dược sĩ để đạt 80 điểm trên 100 về chỉ số bao phủ y tế toàn dân hiệu quả. Đây là một ngưỡng vừa phải, không phải mức bao phủ tối đa.

Con số này không đơn giản là tổng số vị trí tuyển dụng còn trống. Phương pháp nghiên cứu đặt câu hỏi: các quốc gia đã đạt mức UHC 80 thường có mật độ nhân viên y tế như thế nào? Từ đó, các tác giả dùng mật độ quan sát được làm mốc tham chiếu cho những nơi còn thiếu nhân lực. Vì vậy, 34,4 triệu là một ước tính mô hình hóa có độ bất định, không nên được hiểu là chỉ tiêu tuyển dụng cứng cho mọi quốc gia.

Một phân tích GBD trước đó ước tính rằng để đạt cùng mốc UHC 80, mỗi 10.000 dân cần ít nhất 20,7 bác sĩ, 70,6 điều dưỡng và hộ sinh, 8,2 nhân viên nha khoa và 9,4 nhân viên dược. Phân tích mới đưa ra các ngưỡng mật độ quan sát thấp hơn, khoảng 23,8 bác sĩ, 64,5 điều dưỡng và hộ sinh, 5,2 nha sĩ và 5,6 dược sĩ trên 10.000 dân. Sự khác biệt phản ánh dữ liệu cập nhật và phương pháp mới, trong đó ngưỡng được xác định từ mật độ thấp nhất ở các quốc gia đã đạt UHC 80.

Theo phần thông tin được cung cấp, trong tổng số 34,4 triệu người còn thiếu có khoảng 7,1 triệu bác sĩ, 23,9 triệu điều dưỡng và hộ sinh, 1,8 triệu nha sĩ và 1,6 triệu dược sĩ.

Khu vực nào chịu thiếu hụt lớn nhất?

• Nam Á có mức thiếu hụt tuyệt đối lớn nhất, với khoảng 13,6 triệu bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, nha sĩ và dược sĩ cần bổ sung.
• Châu Phi hạ Sahara có mật độ nhân lực y tế thấp nhất trong gần như mọi nhóm nghề; nhân viên y tế cộng đồng là ngoại lệ chính.
• Các quốc gia thu nhập cao nhìn chung có mật độ nhân lực y tế cao nhất.

Hai bức tranh này cho thấy thiếu hụt không chỉ là vấn đề số lượng. Nam Á đối mặt với khoảng thiếu rất lớn do quy mô dân số, còn châu Phi hạ Sahara phải giải quyết tình trạng nhân lực cực kỳ thưa thớt so với dân số và nhu cầu chăm sóc. Tăng trưởng nhân lực toàn cầu tự nó không thể khắc phục sự chênh lệch này.

Vì sao con số của GBD khác với ước tính của WHO?

Các ước tính của WHO và nghiên cứu Lancet/GBD không trả lời hoàn toàn cùng một câu hỏi. Chúng khác nhau về định nghĩa thiếu hụt, năm phân tích, nhóm nghề được tính và phương pháp xây dựng chuẩn.

WHO trước đây ước tính tình trạng thiếu nhân viên y tế toàn cầu theo nhu cầu giảm từ 20 triệu người năm 2013 xuống 15 triệu người năm 2020, và có thể còn 10 triệu người vào năm 2030.

Trong khi đó, con số 34,4 triệu của GBD gắn với mục tiêu đạt 80/100 điểm về bao phủ y tế toàn dân hiệu quả, chỉ bao gồm các nhóm nghề được nêu trong nghiên cứu và dựa trên mật độ nhân lực ở những quốc gia đạt ngưỡng đó.

Vì vậy, con số thấp hơn của WHO không nhất thiết mâu thuẫn với ước tính cao hơn của GBD. Hai con số có thể đang đo những khoảng thiếu khác nhau, với tiêu chuẩn dịch vụ, phạm vi nghề nghiệp hoặc mốc thời gian khác nhau. So sánh trực tiếp mà không đồng nhất các tiêu chí sẽ dễ gây hiểu nhầm.

Tuyển thêm người là cần thiết, nhưng chưa đủ

Mở rộng đào tạo và tuyển dụng là điều bắt buộc, song tuyển thêm nhân sự có thể không giải quyết được vấn đề nếu công việc vẫn thiếu an toàn, thu nhập thấp, bấp bênh hoặc hạn chế cơ hội phát triển nghề nghiệp. Trong những điều kiện đó, tình trạng nghỉ việc, bất bình đẳng nội bộ và “chảy máu chất xám” giữa các quốc gia có thể tiếp tục diễn ra.

Các chính sách cần tập trung vào:

• Đầu tư lâu dài cho đào tạo ban đầu, đội ngũ giảng viên, cơ sở thực hành lâm sàng và phân bổ nhân lực hợp lý giữa các vùng, thay vì chỉ mở thêm chỉ tiêu đào tạo.
• Cải thiện tiền lương, an toàn nơi làm việc, khối lượng công việc, lộ trình nghề nghiệp, an sinh xã hội và chính sách giữ chân nhân sự, đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng khó tiếp cận.
• Thực hiện cải cách có tính đến giới: trả lương bình đẳng cho công việc có giá trị tương đương, ngăn ngừa phân biệt đối xử và quấy rối, hỗ trợ chăm sóc trẻ, tạo lộ trình nghề nghiệp linh hoạt, minh bạch hóa việc thăng chức và tăng đại diện của phụ nữ trong quản lý, chính sách và lãnh đạo.
• Xây dựng cơ cấu kỹ năng phù hợp với nhu cầu dân số, bao gồm củng cố y tế ban đầu, điều dưỡng, hộ sinh, dược, chăm sóc sức khỏe răng miệng, nhân viên y tế cộng đồng, hệ thống giám sát và chuyển tuyến — chứ không chỉ tăng số lượng bác sĩ.

Nghịch lý lớn nhất là thế này: thế giới đã bổ sung hơn 80 triệu nhân viên y tế kể từ năm 1990, phần lớn nhờ đóng góp của phụ nữ. Tuy nhiên, phân bổ bất công, đầu tư chưa đủ, khả năng giữ chân nhân sự yếu và thứ bậc nghề nghiệp mang tính giới vẫn khiến nhiều quốc gia cách xa năng lực nhân lực cần thiết, ngay cả khi mục tiêu chỉ là mức bao phủ y tế toàn dân vừa phải.