Biển Đen dưới làn đạn: Xuất khẩu ngũ cốc Nga - Ukraine đang bị đe dọa ra sao?

Các thông tin hiện có chưa thể độc lập xác nhận mọi chi tiết của những vụ việc này. Đặc biệt, cáo buộc ngày 7 tháng 8 rằng con tàu bị đánh chở vũ khí nên được xem là tuyên bố chính thức từ Nga, chưa phải mô tả hàng hóa đã được kiểm chứng.

Đòn đánh nằm trong chiến dịch gây sức ép lên hậu cần cảng

Các vụ việc liên quan đến EMIL và Mera Queen không tách rời sức ép rộng hơn đối với các tuyến thương mại phía nam Ukraine. Reuters dẫn dữ liệu của Bộ Hạ tầng Ukraine cho biết riêng trong tháng 7 đã có 35 vụ tấn công tàu đang ở trong cảng, 22 vụ tấn công tàu trên biển và 67 đợt đánh vào cơ sở cảng. Cùng nguồn tin cho biết Odesa xử lý hơn 90% lượng nông sản xuất khẩu của Ukraine.

The New York Times cũng mô tả các cuộc tấn công của Nga nhằm vào “hàng chục” tàu chở ngũ cốc, coi đây là mối đe dọa đối với khả năng duy trì hoạt động thương mại của xuất khẩu đường biển Ukraine. Điểm đáng chú ý là một con tàu không nhất thiết phải bị đánh chìm mới gây ra gián đoạn. Chỉ cần hệ thống động lực, thiết bị cảng hoặc hạ tầng bốc xếp bị hư hại, lịch trình có thể bị kéo dài và các chuyến ghé cảng trong tương lai trở nên kém hấp dẫn hơn với chủ tàu.

Ukraine đáp trả tại Novorossiysk

Leo thang cũng lan sang bờ đông Biển Đen của Nga. Trong đêm 11 rạng sáng 12 tháng 8, máy bay không người lái Ukraine tấn công thành phố cảng Novorossiysk, một trung tâm hải quân và thương mại lớn của Nga. Các quan chức Nga và Ukraine cho biết tài sản hải quân cùng cơ sở liên quan đến cảng bị ảnh hưởng; Reuters đưa tin hai bến xuất khẩu ngũ cốc lớn đã phải tạm dừng hoạt động. Nhà dân và cơ sở kinh doanh cũng bị hư hại.

Thông tin về số người thiệt mạng chưa thống nhất. Một quan chức khu vực của Nga báo cáo ít nhất hai người chết, trong đó có một bé trai 8 tuổi, trong khi các nguồn tin khác đưa con số lên ba. Ukraine nói chiến dịch đã đánh trúng ba tàu chiến và mang ý nghĩa chiến lược, còn các quan chức Nga báo cáo thiệt hại trên nhiều khu vực trong thành phố.

Với ngành vận tải biển, vụ Novorossiysk cho thấy rủi ro xuất khẩu không còn chỉ tập trung ở phía Ukraine. Gián đoạn có thể ảnh hưởng đến cả hành lang phía tây và phía đông Biển Đen, dù mục tiêu quân sự và mức độ thiệt hại thương mại được các bên mô tả khác nhau.

Vụ tấn công vào nhà máy điện cho thấy sức ép hạ tầng rộng hơn

Ngày 19 tháng 8, công ty năng lượng Ukraine DTEK cho biết một cuộc tấn công của Nga đã gây hư hại nghiêm trọng cho một nhà máy nhiệt điện. Theo các thông tin về vụ tấn công, cơ sở này buộc phải ngừng phát điện.

Đây không phải một vụ tấn công hàng hải, nhưng nó cho thấy môi trường hạ tầng mà hoạt động logistics ở Biển Đen đang phải vận hành. Cảng, kho hàng, đường sắt, nguồn điện và các bến xuất khẩu phụ thuộc lẫn nhau; khi một mắt xích bị hư hại, các phần còn lại cũng khó duy trì hoạt động ổn định.

Vì sao leo thang ở Biển Đen ảnh hưởng đến lương thực?

Tác động trước mắt thuộc về những người làm việc trên biển. Các vụ tấn công lặp lại làm tăng nguy hiểm đối với thủy thủ đoàn và tàu hàng, trong khi thiệt hại tại tàu hoặc bến cảng có thể làm gián đoạn lịch bốc xếp và thu hẹp năng lực xuất khẩu. Reuters cho biết chủ tàu đã chịu sức ép ngày càng lớn khi cân nhắc đưa tàu vào các cảng Ukraine trong lúc các cuộc tấn công gia tăng.

Hệ quả thương mại có thể lan sang thị trường bảo hiểm và cước vận tải. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cao hơn, thời gian chờ hoặc thay đổi tuyến đường, cùng việc các bến cảng tạm đóng cửa có thể làm tăng chi phí vận chuyển ngũ cốc, ngay cả khi nguồn cung toàn cầu chưa giảm mạnh. The New York Times cảnh báo các cuộc tấn công vào tàu chở ngũ cốc đe dọa nguồn cung lương thực toàn cầu; các tin về vụ Novorossiysk cũng liên hệ việc các bến cảng gián đoạn với những lo ngại về xuất khẩu lúa mì.

Kết luận chắc chắn nhất từ các bằng chứng hiện có không phải là một cuộc tấn công đơn lẻ sẽ lập tức gây ra khủng hoảng lương thực toàn cầu. Vấn đề là các cuộc tấn công kéo dài nhằm vào tàu và hạ tầng xuất khẩu khiến thương mại Biển Đen trở nên khó dự đoán và đắt đỏ hơn.

Đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu, đây là một điểm dễ tổn thương kéo dài: ít lựa chọn vận tải đáng tin cậy hơn có thể đồng nghĩa với cước phí cao hơn, lượng dự trữ an toàn mỏng hơn và mức phơi nhiễm lớn hơn trước biến động giá lương thực quốc tế.

Điều gì đã được xác nhận, điều gì vẫn chưa rõ?

Nhiều điểm được nhiều nguồn tin ủng hộ: EMIL được cho là đã bị hư hại và được sơ tán; Mera Queen được cho là bị đánh trúng, khiến một thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng; tháng 7 ghi nhận số vụ tấn công lớn nhằm vào tàu và hạ tầng cảng; còn cuộc tấn công Novorossiysk đã khiến hoạt động tại các bến ngũ cốc tạm thời gián đoạn.

Một số chi tiết khác vẫn gây tranh cãi hoặc chưa đầy đủ. Các nguồn được cung cấp chưa xác minh độc lập danh tính, hàng hóa, mức độ hư hại hay tình trạng pháp lý của con tàu mà Nga nói đã đánh trúng ngày 7 tháng 8. Số người thiệt mạng trong vụ Novorossiysk cũng khác nhau giữa các báo cáo. Những tuyên bố về mục tiêu quân sự chủ yếu đến từ các bên tham chiến, vì vậy cần được phân biệt với các tác động đối với hoạt động vận tải thương mại đã được đưa tin độc lập.

Bức tranh tổng thể đã đủ rõ để gây quan ngại: Biển Đen đồng thời là chiến trường, tuyến xuất khẩu và hành lang then chốt của nguồn cung lương thực. Khi các cuộc tấn công tiếp tục chồng lấn lên cả ba vai trò đó, chi phí và độ tin cậy của thương mại đường biển trở thành một phần của chính cuộc xung đột.