Vì sao Saudi Arabia kích hoạt liên minh hàng hải đa quốc gia vào tháng 8/2026?

Saudi Arabia đã kích hoạt về mặt thể chế và tác chiến Liên minh Phòng thủ Hàng hải Đa quốc gia vào ngày 18/8/2026, sau khi hoàn tất các khung tổ chức và kế hoạch hoạt động. Động thái này đưa liên minh từ một tuyên bố chính trị hồi tháng 7 sang giai đoạn xây dựng năng lực sẵn sàng phối hợp trên thực địa.

Thời điểm kích hoạt diễn ra sau hàng loạt vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại và tàu chở dầu. Riyadh xem các vụ việc này là một mối đe dọa ngày càng nghiêm trọng đối với tự do hàng hải, an toàn vận tải và các tuyến cung ứng năng lượng trong khu vực.

Vì sao Saudi Arabia kích hoạt liên minh?

Lý do trực tiếp là tình hình an ninh hàng hải xấu đi quanh những tuyến đường biển có ý nghĩa chiến lược. Các cuộc tấn công liên quan đến xung đột khu vực đã làm gián đoạn hoạt động vận tải thương mại tại Biển Đỏ — một trong những hành lang thương mại nhộn nhịp của thế giới — đồng thời làm gia tăng nhu cầu phối hợp giữa các quốc gia ven biển và các nước có lợi ích về thương mại, năng lượng.

Sau khi các cơ chế tổ chức, chỉ huy và lập kế hoạch được hoàn thiện, Saudi Arabia coi việc kích hoạt là bước tiếp theo cần thiết để liên minh tiến tới khả năng vận hành đầy đủ và triển khai hành động chung. Việc bổ nhiệm một chỉ huy liên minh ngay sau khi sáng kiến được công bố cũng cho thấy đây không chỉ là một tuyên bố ngoại giao, mà đang hình thành một cấu trúc chỉ huy có tổ chức.

Liên minh được thành lập khi nào?

Liên minh được công bố tại Riyadh ngày 30/7/2026. Cuộc họp thành lập có đại diện của 43 quốc gia, trong tổng số 51 bên được mời, theo các báo cáo về quá trình hình thành liên minh.

Tại cuộc họp, các nước đưa ra tuyên bố chung ủng hộ một khuôn khổ hợp tác phòng thủ hàng hải tập thể do Saudi Arabia dẫn dắt. Saudi Arabia được xác định là quốc gia sáng lập, giữ vai trò lãnh đạo và đặt trụ sở liên minh trên lãnh thổ nước này.

14 nước ủng hộ tuyên bố thành lập

Theo các báo cáo gắn với Saudi Arabia, 14 nước ủng hộ tuyên bố thành lập gồm:

• Saudi Arabia
• Kuwait
• Bahrain
• Qatar
• Pakistan
• Türkiye
• Ai Cập
• Jordan
• Yemen
• Bangladesh
• Nigeria
• Sudan
• Djibouti
• Somalia

Danh sách này không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn. Al Jazeera nêu Comoros thay cho Nigeria, trong khi các báo cáo khác và tài liệu dựa trên Saudi Press Agency xác định Nigeria là một trong 14 nước ủng hộ tuyên bố.

Một cập nhật sau đó cho biết 15 quốc gia đã ký tuyên bố chung, trong đó 13 nước hoàn tất các thủ tục trong nước cần thiết để trở thành thành viên chính thức tại thời điểm đó.

Điều này cho thấy ba bước — ủng hộ tuyên bố thành lập, ký tuyên bố chung và hoàn tất thủ tục gia nhập trong nước — không nhất thiết diễn ra đồng thời hoặc có ý nghĩa pháp lý giống nhau.

Liên minh muốn bảo vệ những gì?

Các mục tiêu được công bố của liên minh gồm:

• bảo vệ tự do và an toàn hàng hải;
• tăng cường an ninh hàng hải tập thể và hợp tác phòng thủ;
• bảo đảm các tuyến thương mại quốc tế và tuyến cung ứng năng lượng; và
• duy trì sự liên tục của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phạm vi ưu tiên ban đầu là eo Bab el-Mandeb, Biển Đỏ và Vịnh Aden. Đây là các tuyến đường biển liên kết với nhau, có vai trò quan trọng đối với vận tải thương mại và vận chuyển năng lượng quốc tế.

Về mặt tổ chức, khuôn khổ này nhằm giúp các nước thành viên phối hợp lập kế hoạch, chia sẻ trách nhiệm và tiến hành các hoạt động hàng hải chung. Tuy nhiên, các báo cáo hiện có chưa cho thấy đầy đủ cách liên minh sẽ phân bổ lực lượng, quy tắc giao chiến hay cơ chế triển khai dài hạn.

Saudi Arabia mô tả các cuộc tấn công như thế nào?

Nội các Saudi Arabia gọi các cuộc tấn công lặp lại nhằm vào tàu thương mại và tàu chở dầu là “sự leo thang nguy hiểm”, đồng thời là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh và an toàn hàng hải. Riyadh cũng cho rằng những vụ tấn công này vi phạm nghiêm trọng luật pháp và các chuẩn mực quốc tế, đồng thời thách thức một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc yêu cầu tôn trọng tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.

Trong các tuyên bố liên quan đến những vụ tấn công tàu chở dầu của ADNOC — Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi — Saudi Arabia cũng mô tả các vụ việc là hành động nhằm vào an ninh hàng hải và an ninh nguồn cung năng lượng toàn cầu. Hai tàu ADNOC bị tấn công ngày 13/8, trong khi một vụ việc thứ ba liên quan đến tàu ADNOC cũng được đưa tin trong cùng tuần.

Các nguồn được cung cấp củng cố cách Saudi Arabia định khung vấn đề dưới góc độ pháp lý và an ninh, trong đó có việc viện dẫn Nghị quyết 2817 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, văn bản lên án các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các nước láng giềng trong khu vực. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có chưa đủ để khẳng định chính xác rằng tuyên bố của Nội các ngày 18/8 đã trực tiếp gắn các vụ phóng tên lửa nhằm vào ba tàu hồi tháng 7 và các vụ tấn công ngày 13/8 với nghị quyết này theo đúng cách diễn đạt cụ thể được nêu trong một số mô tả. Vì vậy, mối liên hệ hẹp đó cần được nhìn nhận thận trọng.

Các vụ tấn công tháng 7 cho thấy rủi ro lớn đến đâu?

Những sự cố trước đó đã cho thấy mức độ dễ tổn thương của hoạt động vận tải thương mại. Ngày 7/7, các báo cáo cho biết Iran đã tấn công ba tàu gần eo Hormuz, trong đó có các tàu chở dầu của Saudi Arabia và Qatar. Riyadh gọi đây là hành động nhằm vào an ninh, an toàn hàng hải quốc tế và nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Các vụ việc này nằm trong một chuỗi rộng hơn gồm các cuộc tấn công và hạn chế làm ảnh hưởng đến tàu thuyền ở khu vực Biển Đỏ và eo Hormuz. Liên minh mới tập trung về địa lý vào vùng Biển Đỏ, Bab el-Mandeb và Vịnh Aden, trong khi các tuyên bố của Saudi Arabia hồi tháng 8 đề cập đến mối đe dọa rộng hơn đối với dòng lưu thông hàng hải và năng lượng trên những tuyến biển liên kết trong khu vực.

Liên minh Saudi Arabia liên quan gì đến Project Freedom của Mỹ?

Liên minh do Saudi Arabia dẫn dắt xuất hiện trong bối cảnh Mỹ từng triển khai một phương án riêng để ứng phó khủng hoảng tại eo Hormuz. Project Freedom là sáng kiến của Mỹ nhằm hỗ trợ dẫn đường cho các tàu thương mại đi qua eo biển, với sự yểm trợ của lực lượng hải quân và không quân. Hoạt động này bị tạm dừng không lâu sau khi bắt đầu.

Một số báo cáo cho rằng nguyên nhân quan trọng là Saudi Arabia không cho phép máy bay Mỹ sử dụng các căn cứ và không phận của nước này để phục vụ nhiệm vụ hộ tống. Các tin sau đó nói Saudi Arabia và Kuwait đã dỡ bỏ những hạn chế này, dù thời điểm nối lại và khả năng duy trì hoạt động lâu dài vẫn chưa rõ ràng trong các bằng chứng được xem xét.

Trong bối cảnh đó, liên minh của Saudi Arabia đưa ra một mô hình khác: khuôn khổ khu vực, đa quốc gia, do Riyadh dẫn dắt và dựa trên cơ chế thành viên, lập kế hoạch và chỉ huy của các nước tham gia. Có thể xem đây là một lựa chọn khu vực khác về cấu trúc và quyền chủ động chính trị, nhưng chưa thể gọi là sự thay thế chính thức cho Project Freedom. Các nguồn hiện có cũng chưa xác định rõ mức độ phối hợp tác chiến lâu dài giữa Mỹ và các nước vùng Vịnh.

Việc kích hoạt có ý nghĩa gì?

Động thái ngày 18/8 cho thấy Saudi Arabia muốn thể chế hóa một phản ứng tập thể trước các cuộc tấn công đe dọa hoạt động vận tải thương mại, tuyến năng lượng và chuỗi cung ứng. Ý nghĩa của sự kiện không chỉ nằm ở tuyên bố thành lập hồi tháng 7, mà còn ở nỗ lực xây dựng cơ chế chỉ huy, lập kế hoạch và quy trình thành viên đủ khả năng hỗ trợ hoạt động an ninh hàng hải chung.

Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của liên minh vẫn phụ thuộc vào nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ: các nước sẽ hoàn tất thủ tục gia nhập trong nước nhanh đến đâu, trách nhiệm được phân chia như thế nào và liệu các cam kết chính trị có thể chuyển thành hoạt động thường xuyên trên nhiều tuyến đường biển hay không.

Khoảng cách giữa một cuộc họp khai mạc có đại diện 43 quốc gia và nhóm nhỏ hơn gồm các nước ủng hộ tuyên bố thành lập cho thấy hai mặt của sáng kiến: sức lan tỏa ngoại giao tương đối rộng, nhưng đồng thời cũng là thách thức lớn trong việc xây dựng một cơ chế phòng thủ được tích hợp đầy đủ.