Tham vọng robot của Trung Quốc bước từ màn trình diễn ở Bắc Kinh ra thị trường thế giới

Hội nghị Robot Thế giới 2026 tại Bắc Kinh không chỉ là cuộc diễu hành của những robot hình người biết nhảy hay robot chó biết chạy. Sự kiện này gửi đi một thông điệp lớn hơn: Trung Quốc muốn biến lĩnh vực robot—đặc biệt là robot hình người—thành một ngành công nghiệp chiến lược, dựa trên năng lực sản xuất quy mô lớn, triển khai trong thực tế và ảnh hưởng trên thị trường toàn cầu.

Tham vọng ấy rất rõ ràng. Nhưng bằng chứng cho thấy ngành đã sẵn sàng bước vào thời kỳ phổ cập đại trà thì vẫn còn hạn chế.

Hội nghị được tổ chức để mở rộng quy mô và thương mại hóa

Diễn ra từ ngày 19 đến 23/8, hội nghị quy tụ hơn 300 công ty, hơn 2.000 sản phẩm trưng bày và hơn 150 màn ra mắt sản phẩm mới, theo các số liệu do chính quyền Bắc Kinh cung cấp. Ban tổ chức cũng cho biết sự kiện nhận được sự hỗ trợ của gần 30 tổ chức quốc tế, trong đó có Liên đoàn Robot quốc tế và Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc.

Chủ đề của hội nghị—“Cộng sinh người - robot, kết nối sản xuất và nhu cầu”—cho thấy trọng tâm không còn nằm riêng trong phòng thí nghiệm. Sự kiện được thiết kế để kết nối nhà sản xuất robot với nhà máy, bên mua, nhà phát triển và công chúng. Cuộc thi robot đi kèm cũng thu hút hơn 10.000 thí sinh đến từ trên 20 quốc gia.

Cách tổ chức này có ý nghĩa quan trọng. Trung Quốc không giới thiệu robot đơn thuần như một thành tựu của trí tuệ nhân tạo. Nước này đang trình bày một hệ sinh thái hoàn chỉnh gồm nhà cung cấp linh kiện, nhà sản xuất, nhà đầu tư, khách hàng công nghiệp, giới nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách cùng hướng tới một thị trường chung.

Unitree khiến câu chuyện đầu tư trở nên không thể bỏ qua

Unitree Robotics mang đến một trong những màn trình diễn đáng nhớ nhất tại hội nghị khi cho các robot hình người thực hiện những động tác kickboxing. Màn trình diễn diễn ra cùng thời điểm công ty ra mắt trên sàn giao dịch Thượng Hải, nơi cổ phiếu Unitree tăng gần sáu lần trong phiên đầu tiên. Reuters cho biết mức giá buổi sáng đưa giá trị công ty lên khoảng 50 tỷ USD.

Thương vụ niêm yết vốn đã thu hút sự chú ý lớn. Unitree đặt giá phát hành lần đầu ra công chúng ở mức 150,80 nhân dân tệ/cổ phiếu, nhằm huy động 6,1 tỷ nhân dân tệ và được định giá khoảng 61 tỷ nhân dân tệ tại thời điểm chốt giá.

Phản ứng của thị trường cho thấy nhà đầu tư đang đặt cược mạnh vào robot hình người. Tuy nhiên, điều đó tự thân không chứng minh rằng các cỗ máy này đã đạt được hiệu quả kinh tế đáng tin cậy. Mức định giá tăng vọt có thể phản ánh kỳ vọng về một ngành công nghiệp tương lai, thay vì quy mô triển khai thực tế của khách hàng hiện nay.

Khoảng cách giữa màn trình diễn ngoạn mục và công việc hữu ích

Nhào lộn, đua tốc độ, nhảy múa hay đấu đối kháng cho thấy những tiến bộ về khả năng giữ thăng bằng, cơ cấu truyền động và điều khiển. Nhưng chúng chưa trả lời được các câu hỏi quyết định một robot có thể trở thành công cụ kinh doanh hay không:

• Robot có thể lặp lại một nhiệm vụ an toàn trong thời gian dài không?
• Nó có hoạt động được trong môi trường thay đổi và thiếu cấu trúc không?
• Cần bao nhiêu người giám sát?
• Chi phí bảo trì, tích hợp và thời gian ngừng hoạt động là bao nhiêu?
• Robot có vượt trội so với hệ thống tự động hóa truyền thống hoặc tạo ra lợi tức đầu tư đủ hấp dẫn không?

Đó là lý do hội nghị cũng là một bài kiểm tra thương mại, chứ không chỉ là triển lãm công nghệ. Reuters nhận định các nhà sản xuất robot Trung Quốc đang cố thuyết phục nhà đầu tư và khách hàng rằng công nghệ này tiến gần hơn tới việc được ứng dụng rộng rãi, trong khi vẫn phải giải quyết các câu hỏi về độ tin cậy, chi phí và nhu cầu.

Sự khác biệt này rất quan trọng khi đánh giá tiến bộ của Trung Quốc. Một robot biểu diễn ấn tượng trên sân khấu được kiểm soát chặt chẽ vẫn có thể còn rất xa một cỗ máy đủ khả năng làm việc liên tục trong kho hàng, nhà máy, cửa hàng hoặc gia đình.

Lợi thế của Trung Quốc nằm ở hệ sinh thái, không chỉ ở một đột phá đơn lẻ

Vị thế mạnh nhất của Trung Quốc có thể nằm ở khả năng nối liền nghiên cứu, sản xuất và triển khai. Nước này sở hữu nền tảng lớn các doanh nghiệp robot cùng một nền kinh tế công nghiệp dày đặc, nơi máy móc mới có thể được thử nghiệm, điều chỉnh và sản xuất ở quy mô lớn. Một số báo cáo cũng cho rằng các công ty Trung Quốc chiếm phần lớn áp đảo lượng robot hình người được vận chuyển trên toàn cầu, dù các ước tính thay đổi tùy nguồn và phương pháp thống kê.

Hỗ trợ từ nhà nước là một phần khác trong chiến lược này. Reuters đưa tin giới chức Trung Quốc đã phân bổ ít nhất 20 tỷ USD tiền trợ cấp cho hoạt động phát triển robot hình người kể từ năm 2024. Cùng nguồn tin cho biết Trung Quốc chỉ bán khoảng 12.000 robot hình người trong năm trước, phần lớn phục vụ nghiên cứu, giáo dục và thử nghiệm thay vì các ứng dụng thương mại hoặc công nghiệp.

Hai con số trên phản ánh đồng thời cơ hội và rủi ro. Đầu tư công có thể giúp doanh nghiệp hạ chi phí, mở rộng sản xuất và thu thập dữ liệu vận hành quý giá. Nhưng trợ cấp cũng có thể khuyến khích quá nhiều công ty mở rộng công suất trước khi nhu cầu khách hàng và khả năng sinh lời được xác lập.

So sánh với xe điện: hữu ích nhưng chưa đầy đủ

Chiến lược robot của Trung Quốc dễ gợi liên tưởng đến ngành xe điện: có sự hỗ trợ của các cơ quan công, cạnh tranh gay gắt giữa các nhà sản xuất, tốc độ cải tiến sản phẩm nhanh và nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng khép kín từ đầu đến cuối.

So sánh này có cơ sở vì robot cũng phụ thuộc vào chi phí phần cứng, nguồn cung linh kiện, bí quyết sản xuất và một lượng lớn người dùng tiềm năng. Tuy nhiên, việc thương mại hóa robot hình người khó hơn. Xe điện thực hiện một chức năng tương đối xác định. Trong khi đó, một robot hình người đa năng phải nhận biết môi trường xung quanh, thao tác với nhiều loại vật thể, thích nghi với nhiệm vụ mới và duy trì an toàn khi hoạt động gần con người.

Vì vậy, quy mô sản xuất là điều kiện cần nhưng chưa đủ đối với robot. Các công ty phải chứng minh rằng mỗi thiết bị được bán thêm tạo ra giá trị kinh tế đo đếm được, thay vì chỉ làm tăng số lượng nguyên mẫu bắt mắt.

Hạn chế từ Washington biến robot thành hạ tầng chiến lược

Căng thẳng địa chính trị gia tăng vào cuối tháng 7, khi Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đưa các loại robot hình người và robot bốn chân sản xuất ở nước ngoài vào danh sách hạn chế với lý do lo ngại an ninh mạng và an ninh quốc gia. Quy định nhắm tới các mẫu mới chưa được cấp phép bán tại Mỹ, thay vì thu hồi những mẫu đã được sử dụng.

Chính sách này được hiểu là ảnh hưởng nặng nhất đến các nhà sản xuất Trung Quốc, bởi Trung Quốc là nguồn cung hàng đầu của robot hình người và robot bốn chân. Quan chức Mỹ cho biết các hạn chế nhằm xử lý rủi ro an ninh đồng thời khuyến khích sản xuất trong nước.

Điều đó làm thay đổi bối cảnh kinh doanh. Doanh nghiệp Trung Quốc sẽ khó tiếp cận thị trường Mỹ hơn, trong khi các nhà hoạch định chính sách Mỹ coi robot tiên tiến là công nghệ chiến lược chứ không phải thiết bị nhập khẩu thông thường. Vì thế, hội nghị tại Bắc Kinh truyền tải hai thông điệp cùng lúc: Trung Quốc muốn mở rộng ngành robot, còn Washington không muốn quy mô đó biến thành sự phụ thuộc.

Những dự báo dài hạn cần được nhìn nhận thận trọng

Morgan Stanley ước tính thị trường robot hình người có thể đạt 5.000 tỷ USD vào năm 2050, với hơn 1 tỷ robot được sử dụng trên toàn thế giới. Dự báo này cũng xếp Trung Quốc vào nhóm các quốc gia có thể sở hữu số lượng robot được triển khai lớn nhất.

Đó là một kịch bản, không phải thực tế thị trường hiện tại. Doanh số còn hạn chế, tỷ trọng sử dụng cho nghiên cứu vẫn cao, trong khi những câu hỏi về độ tin cậy và chi phí chưa được giải quyết. Tất cả cho thấy còn một chặng đường dài trước khi dự báo trên trở nên khả thi.

Kết luận đáng chú ý nhất từ hội nghị Bắc Kinh vì thế không phải Trung Quốc đã giành chiến thắng trong lĩnh vực robot, cũng không phải mọi màn trình diễn đều chỉ là sự thổi phồng. Trung Quốc đang xây dựng các điều kiện công nghiệp và tài chính cho một ngành robot quy mô lớn, đồng thời có thể sở hữu vị thế đặc biệt thuận lợi để sản xuất và cải tiến máy móc hàng loạt.

Câu hỏi quyết định là liệu những lợi thế đó có tạo ra được những robot mà doanh nghiệp có thể mua, tin cậy và triển khai mỗi ngày hay không.