Fedorov muốn Ukraine khôi phục tiến trình dân chủ ngay cả khi chiến tranh tiếp diễn

Fedorov đề xuất gì về bầu cử thời chiến?

Trong video dài khoảng 10 phút đăng tối 18/8, Mykhailo Fedorov kêu gọi Ukraine tìm một “cơ chế hợp pháp, an toàn và thực tế” để khôi phục đầy đủ tiến trình dân chủ, ngay cả khi cuộc chiến toàn diện với Nga còn kéo dài.

Lời kêu gọi này trên thực tế mở ra khả năng tổ chức bầu cử trong thời chiến. Luật Ukraine hiện không cho phép tiến hành bầu cử khi thiết quân luật vẫn được áp dụng. Fedorov cho rằng Kiev cần trả lời câu hỏi liệu một cuộc chiến kéo dài thêm một, hai hay ba năm có đồng nghĩa với việc Nga được quyền quyết định khi nào người Ukraine mới có thể lựa chọn chính quyền của mình hay không. Câu trả lời của ông là không: dân chủ không thể bị giữ làm “con tin” bởi Nga.

Ông thừa nhận việc tổ chức bầu cử sẽ rất khó khăn, đặc biệt trong việc bảo đảm quyền bỏ phiếu cho binh sĩ, người Ukraine ở nước ngoài và cư dân tại các khu vực tiền tuyến.

Vì sao ông nói Ukraine đang khủng hoảng quản trị?

Theo Fedorov, tham nhũng không chỉ làm thất thoát tiền bạc. Trong bối cảnh chiến tranh, nó làm suy yếu trực tiếp khả năng tồn tại và giành chiến thắng của Ukraine. Ông cho rằng tham nhũng là một triệu chứng của vấn đề sâu xa hơn: một cuộc khủng hoảng quản trị mang tính hệ thống.

Ông chỉ trích hệ thống cũ là tự vận hành theo những quy tắc riêng, có xu hướng tự bảo vệ, sợ thay đổi, ra quyết định chậm chạp, “trừng phạt sáng kiến và tưởng thưởng lòng trung thành”. Fedorov cũng cảnh báo về ảnh hưởng của các lợi ích tư nhân đối với hoạt động của Quốc hội, nhất là trong các lĩnh vực quốc phòng, dược phẩm, cờ bạc và thuế.

Với lập luận đó, Fedorov không xem các vụ việc tham nhũng là những sai phạm cá biệt của một vài cá nhân. Ông mô tả chúng như biểu hiện của một cấu trúc quyền lực chống lại cải cách và bảo vệ các nhóm lợi ích đã bén rễ. Ông muốn hoạt động của Quốc hội dựa trên chương trình, giá trị và nguyên tắc của phe chiếm đa số, thay vì lợi ích riêng của một cá nhân hay nhóm người.

Việc bị cách chức đã thay đổi vị thế của Fedorov ra sao?

Tổng thống Volodymyr Zelenskyy cách chức Fedorov ngày 15/7, chỉ sáu tháng sau khi ông nhậm chức Bộ trưởng Quốc phòng, trong một đợt cải tổ chính phủ rộng hơn. Yevhen Khmara sau đó được giao làm bộ trưởng tạm quyền.

Quyết định này diễn ra sau mâu thuẫn giữa Fedorov và Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine Oleksandr Syrskyi, đồng thời châm ngòi cho các cuộc biểu tình tại Kiev và một số thành phố khác. Những cuộc xuống đường đã củng cố hình ảnh Fedorov như một nhà cải cách được công chúng ủng hộ và tạo cho ông một diễn đàn chính trị riêng, bên ngoài bộ máy của Zelenskyy.

Vụ cách chức cũng phơi bày những bất đồng rộng hơn về chiến lược tiến hành cuộc chiến. Fedorov từng thúc đẩy cách tiếp cận dựa trên công nghệ và chiến tranh bất đối xứng, trong khi mối quan hệ giữa ông với bộ chỉ huy quân sự ngày càng căng thẳng.

Cải tổ mua sắm quốc phòng có liên quan thế nào?

Fedorov nói nỗ lực cải tổ hệ thống mua sắm quốc phòng là lý do chính khiến ông bị loại khỏi chính phủ. Ông đặc biệt đề cập đến việc tái cấu trúc quy trình đấu thầu và chi tiêu quân sự. Theo lời kể của ông, các thay đổi này vấp phải sự phản đối từ một số quan chức và những người có lợi ích gắn với hệ thống cũ.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đây là lời giải thích do chính Fedorov đưa ra, chưa phải nguyên nhân đã được chính quyền Ukraine chính thức xác nhận. Việc cải tổ mua sắm quốc phòng được xem là một phần trong chương trình chống tham nhũng của ông, nhưng quyết định cách chức cũng được đặt trong bối cảnh cải tổ chính phủ và xung đột với Syrskyi.

Đây có phải bước khởi đầu cho một đối thủ chính trị của Zelenskyy?

Sự kết hợp giữa mức độ ủng hộ từ các cuộc biểu tình, lời kêu gọi bầu cử trực tiếp và những chỉ trích nhằm vào toàn bộ hệ thống quản trị khiến bài phát biểu của Fedorov được nhìn nhận như dấu hiệu mở đầu cho một lựa chọn chính trị thay thế Zelenskyy. Đây là thách thức nội bộ lớn nhất đối với tổng thống Ukraine kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện năm 2022.

Dù vậy, Fedorov chưa tuyên bố tranh cử tổng thống và cũng chưa cam kết trở lại chính phủ. Trước đó, ông đã từ chối đề nghị của Zelenskyy về một vị trí khác trong chính quyền. Vì thế, tham vọng chính trị của ông hiện vẫn là khả năng đang hình thành, chưa phải một chiến dịch tranh cử chính thức.

Bài phát biểu diễn ra giữa lúc Kiev biến động

Bài phát biểu xuất hiện đúng lúc Zelenskyy đang hoàn tất một đợt cải tổ nội các và bộ máy an ninh. Tổng thống đã đề cử Khmara, người đang giữ chức bộ trưởng quốc phòng tạm quyền, làm bộ trưởng chính thức và chờ Quốc hội Ukraine phê chuẩn.

Khủng hoảng chính trị diễn ra trong lúc Ukraine chịu sức ép quân sự nghiêm trọng. Tổng thống Zelenskyy cho biết lượng tên lửa phòng không mà các đối tác cung cấp trong nửa đầu năm 2026 đã giảm còn khoảng một phần ba so với cùng kỳ năm 2025. Các nguồn được cung cấp cho thấy nguồn cung tên lửa đánh chặn nói chung sụt giảm, nhưng chưa đủ cơ sở độc lập để khẳng định chính xác tình trạng riêng của tên lửa Patriot do Mỹ sản xuất.

Ngay trước cuộc bỏ phiếu về bộ trưởng quốc phòng mới, các cơ quan chống tham nhũng Ukraine cũng mở một chiến dịch điều tra liên quan đến các nghị sĩ và cố vấn tổng thống. Động thái này càng làm nổi bật mức độ nhạy cảm của các cáo buộc tham nhũng trong thời điểm cải tổ.

Các nguồn được cung cấp chưa ghi nhận phản ứng chính thức tức thời của chính phủ đối với video ngày 18/8 của Fedorov. Vì vậy, chưa thể kết luận chính quyền đã đưa ra một lập trường cụ thể nào ngoài những diễn biến nhân sự đã được công bố.

Về phần mình, Fedorov cố gắng duy trì một thông điệp kép: Ukraine cần cải cách dân chủ và quản trị ngay trong thời chiến, nhưng mục tiêu lớn hơn của ông vẫn là góp phần chấm dứt cuộc chiến và tái thiết đất nước. Ông chưa cho biết sẽ theo đuổi mục tiêu đó từ bên trong chính phủ hay thông qua con đường tranh cử.