Vì sao đợt bùng phát Ebola ở CHDC Congo nguy hiểm nhất lịch sử?

Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) đang đối mặt với đợt bùng phát Ebola lớn nhất và gây tử vong nhiều nhất từng được ghi nhận tại nước này. Theo số liệu mới nhất được báo cáo ngày 19/8, đã có 5.021 ca xác nhận và 2.378 người tử vong tại 55 khu vực y tế thuộc sáu tỉnh, với tỷ lệ tử vong thô 47,4% trong số các ca xác nhận.

Tình hình vẫn thay đổi nhanh chóng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết ngày 18/8 rằng dịch đang lan rộng nhanh hơn bất kỳ đợt Ebola nào trước đây và đã trở thành đợt bùng phát Ebola lớn thứ hai từng được ghi nhận trên toàn cầu. Tuy nhiên, đây là đợt lớn nhất từng được ghi nhận tại CHDC Congo.

Đợt dịch diễn biến ra sao?

Giới chức y tế CHDC Congo tuyên bố bùng phát dịch vào ngày 15/5/2026, sau khi phát hiện các cụm ca bệnh bất thường và nhiều trường hợp tử vong trong cộng đồng. Hai ngày sau, WHO xác định dịch là Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế (PHEIC).

Đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 của CHDC Congo kể từ khi virus được xác định lần đầu vào năm 1976. Số người tử vong hiện đã vượt qua 2.299 ca tử vong trong đợt dịch năm 2018–2020, vốn được xem là đợt Ebola nghiêm trọng nhất trước đó tại quốc gia này.

Các con số trên là số ca được xác nhận, không phải tổng số người chắc chắn đã nhiễm bệnh. WHO mô tả dịch đang trong giai đoạn lây truyền mạnh và kéo dài; nhiều ca xuất hiện ngoài danh sách người tiếp xúc đã biết, trong khi một tỷ lệ đáng kể người bệnh tử vong tại cộng đồng thay vì tại các cơ sở điều trị. Những dấu hiệu này cho thấy một số chuỗi lây nhiễm có thể vẫn chưa được phát hiện.

Vì sao virus Bundibugyo khiến ứng phó khó hơn?

Đợt dịch hiện nay do virus Bundibugyo gây ra, khác với chủng Zaire ebolavirus từng gây ra nhiều đợt dịch Ebola trước đây. Sự khác biệt này có ý nghĩa lớn đối với công tác chống dịch: WHO cho biết hiện chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt cho bệnh do virus Bundibugyo gây ra.

Các biện pháp y tế hiện có chủ yếu được phát triển hoặc cấp phép cho những loài Ebola khác. Vì vậy, phản ứng lâm sàng trước mắt phải dựa vào xét nghiệm nhanh, cách ly, kiểm soát nhiễm khuẩn và chăm sóc hỗ trợ tích cực. Một số vaccine và thuốc ứng viên đang được đánh giá, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc đã có biện pháp điều trị được phê duyệt và cung cấp rộng rãi.

Ebola lây truyền như thế nào?

Ebola lây qua tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc các dịch cơ thể khác của người đang mắc bệnh, người đã tử vong vì bệnh, cũng như qua vật dụng bị nhiễm mầm bệnh. Do đó, các đội ứng phó tập trung vào việc phát hiện ca bệnh sớm và cắt đứt đường lây trong gia đình, cơ sở y tế và cộng đồng.

Những biện pháp chủ chốt gồm:

• xét nghiệm trong phòng thí nghiệm và điều tra ca bệnh;
• truy vết, theo dõi người có thể đã phơi nhiễm;
• cách ly nhanh và điều trị lâm sàng;
• tăng cường phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn cho nhân viên y tế và người chăm sóc;
• tổ chức mai táng an toàn, tôn trọng phẩm giá người đã mất; và
• huy động cộng đồng giám sát, chuyển tuyến người bệnh và truyền thông nguy cơ.

Các biện pháp này đặc biệt quan trọng khi người bệnh được chăm sóc tại nhà hoặc tử vong trước khi được chẩn đoán. Việc điều trị chậm trễ khiến cơ quan y tế khó xác định người tiếp xúc và kiểm soát phơi nhiễm. Trong khi đó, xử lý thi thể không an toàn có thể tạo thêm cơ hội lây truyền.

Vì sao số ca thực tế có thể còn cao hơn?

WHO và các đối tác đang ứng phó trong bối cảnh có bất ổn an ninh, người dân phải di dời, cộng đồng ở vùng xa và hoạt động di chuyển mạnh dọc theo đường bộ, sông ngòi và các tuyến khai thác mỏ. Dịch cũng liên quan đến những nhóm dân cư thường xuyên di chuyển, kể cả qua biên giới. Thông tin sai lệch và sự thiếu tin tưởng có thể cản trở truy vết, tìm kiếm chăm sóc y tế và tổ chức mai táng an toàn.

Những điều kiện này khiến số liệu chính thức có thể chưa phản ánh đầy đủ quy mô dịch. Các bằng chứng hiện có cho thấy nguy cơ bỏ sót ca bệnh là đáng lo ngại, nhưng chưa cho phép xác định chính xác có bao nhiêu ca nhiễm hoặc trường hợp tử vong chưa được ghi nhận. Vì vậy, các tuyên bố về một tỷ lệ cụ thể số ca tử vong ngoài bệnh viện hoặc về hơn 1.000 người hồi phục cần được xem xét thận trọng nếu chưa được xác nhận trong báo cáo tình hình chính thức mới nhất.

WHO cảnh báo điều gì?

WHO cho biết nguy cơ dịch tiếp tục lan rộng trong nước và ra quốc tế vẫn cao, đồng thời khẳng định đợt bùng phát chưa được kiểm soát. Đây là cảnh báo về mức độ nghiêm trọng của tình trạng lây truyền hiện nay và nhu cầu đẩy nhanh ứng phó, không phải dự đoán rằng dịch chắc chắn sẽ lan ra quốc tế.

Chính quyền CHDC Congo đang phối hợp với WHO, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) cùng các đối tác khác để mở rộng giám sát, năng lực xét nghiệm, theo dõi người tiếp xúc, chuẩn bị điều trị, cung ứng vật tư, hỗ trợ kiểm soát nhiễm khuẩn và tăng cường gắn kết với cộng đồng. Các nước láng giềng cũng được hỗ trợ chuẩn bị ứng phó xuyên biên giới.

Thách thức cốt lõi là dịch đang tăng nhanh trong khi virus Bundibugyo chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt. Cho đến khi các đội ứng phó xác định được những chuỗi lây nhiễm bị bỏ sót và người dân tiếp cận được dịch vụ chăm sóc y tế đáng tin cậy, kịp thời, dịch Ebola tại CHDC Congo vẫn là một cuộc khủng hoảng y tế quốc tế nghiêm trọng.