Hạn hán và các đợt nắng nóng năm 2026 đang định hình lại nông nghiệp châu Âu ra sao?

Châu Âu bước vào năm 2026 với tình trạng thiếu mưa kéo dài, sau đó hứng chịu nhiều đợt nắng nóng gay gắt liên tiếp. Lượng mưa thấp làm đất mất ẩm và dòng chảy sông suy giảm; nhiệt độ cực cao lại đẩy nhanh quá trình bốc hơi, khiến cây trồng chịu stress đúng vào các giai đoạn nhạy cảm như ra hoa và làm đầy hạt. Đến tháng 8, dữ liệu giám sát chính thức cho thấy hạn hán xấu đi tại phần lớn châu Âu, trong khi các sông Loire, Po, Rhine và Danube đều xuống mức thấp kỷ lục.

Đây là một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhưng vẫn đang tiếp diễn. Các dữ liệu hiện có chưa đủ để xác nhận tổng sản lượng cuối cùng của toàn châu Âu, con số thiệt hại kinh tế cuối cùng hay số người tử vong do nắng nóng có thể quy trực tiếp cho cuộc khủng hoảng năm 2026.

Mùa màng suy giảm, nguồn nước chịu sức ép

Các đợt nóng liên tiếp rút ngắn thời gian làm đầy hạt của ngũ cốc mùa đông và khiến vụ thu hoạch diễn ra sớm hơn. Đến cuối tháng 7, dự báo của EU đã hạ sản lượng các cây trồng mùa đông từ 1% đến 4%, khiến triển vọng tổng sản lượng ngũ cốc thấp hơn 1% so với mức trung bình 5 năm.

Cây trồng vụ xuân và vụ hè chịu thêm tác động của nhiệt độ đặc biệt cao, lượng mưa hạn chế, đất khô kiệt và quá trình ra hoa bị ảnh hưởng. Dự báo năng suất bị hạ đối với tất cả các nhóm cây trồng này, rõ rệt nhất là ngô lấy hạt.

Khủng hoảng nước không chỉ diễn ra trên đồng ruộng. Mực nước thấp kỷ lục trên các sông Loire, Po, Rhine và Danube đã gây khó khăn cho tưới tiêu, vận tải đường sông, sản xuất năng lượng và các hệ sinh thái. Tại nhiều quốc gia, hoạt động vận chuyển, nông nghiệp và công nghiệp đều bị gián đoạn.

Pháp: ngô và rau củ cùng lao đao

Pháp là một trong những điểm nóng nông nghiệp rõ rệt nhất. Hệ thống giám sát hạn hán của EU cho thấy các khu vực đạt mức cảnh báo đã mở rộng đáng kể trên cả nước trong bối cảnh lượng mưa khan hiếm kéo dài.

Các nhà phân tích cho rằng sản lượng ngô của Pháp có thể giảm tới một nửa, đồng nghĩa năm 2026 có thể là vụ ngô nhỏ nhất của nước này kể từ năm 1976. Cuối tháng 7, Ủy ban châu Âu dự báo sản lượng ngô của EU trong niên vụ 2026/27 ở mức 51,9 triệu tấn, thấp nhất kể từ năm 2007.

Các nhà trồng rau Pháp cũng báo cáo mức sụt giảm lớn so với sản lượng thông thường:

• bí ngòi: giảm khoảng 25%;
• xà lách: giảm khoảng 35%;
• đậu Hà Lan: giảm khoảng 40%;
• bông cải xanh: giảm khoảng 60%;
• atisô: giảm từ 50% đến 100%.

Đây là các ước tính do nông dân và đại diện ngành đưa ra, chưa phải kết quả kiểm kê mùa vụ cuối cùng trên phạm vi toàn quốc của chính phủ Pháp.

Pháp đã áp dụng các biện pháp hạn chế sử dụng nước tại những khu vực bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, nhận định rằng các tầng chứa nước đã cạn kiệt trên diện rộng ở cả nước cần được kiểm chứng theo từng vùng và lưu vực. Các nguồn hiện có xác nhận tình trạng căng thẳng nguồn nước nghiêm trọng, chứ chưa chứng minh một điều kiện nước ngầm đồng nhất trên toàn quốc.

Một số bài viết mô tả ngành rau Pháp đang trải qua “cuộc khủng hoảng lịch sử”. Dù vậy, bằng chứng hiện có chưa xác nhận độc lập rằng chính phủ Pháp đã chính thức tuyên bố một “cuộc khủng hoảng nghiêm trọng” trên toàn quốc với đúng tên gọi đó.

Italy: cảnh báo nghiêm trọng tại lưu vực sông Po

Italy nằm trong nhóm khu vực hứng chịu hạn hán nghiêm trọng. Cơ quan quản lý lưu vực sông Po đã phát cảnh báo mức độ cao khi mực nước tại các hồ trên dãy Alps giảm xuống.

Điều này đặc biệt đáng lo bởi lưu vực Po có vai trò quan trọng với nông nghiệp, giao thông, hệ sinh thái và nhiều hoạt động phụ thuộc vào nước khác. Tuy nhiên, con số thường được nhắc đến là thiệt hại nông nghiệp tại Italy vượt 3 tỷ euro cần được xem xét thận trọng: các nguồn hiện có chưa cho thấy đây là tổng thiệt hại chính thức đã được kiểm toán độc lập.

Anh phải tăng nhập khẩu khi nguồn rau nội địa thiếu hụt

Đến cuối tháng 7, tình trạng hạn hán tại Anh và Ireland tiếp tục xấu đi. Tại Anh, siêu thị, quán rượu và nhà hàng được cho là đã mua xà lách và bông cải xanh từ Tây Ban Nha, dù đây lẽ ra phải là cao điểm của mùa trồng rau trong nước. Giá bán buôn được báo cáo tăng hơn 60% với cà chua, 90% với xà lách iceberg và hơn 40% với khoai tây.

Sản lượng đậu Hà Lan tại Anh được cho là giảm một phần ba. Thời tiết nóng và khô bất thường cũng khiến vụ thu hoạch ngũ cốc của Anh diễn ra sớm nhất trong ít nhất 20 năm. Tuy nhiên, các nguồn hiện có chưa xác minh tuyên bố mạnh hơn rằng năm 2026 chắc chắn là vụ ngũ cốc tồi tệ nhất của Anh kể từ năm 1984. Tương tự, chưa có đủ bằng chứng để khẳng định gói hỗ trợ 65 triệu bảng là một chính sách mới dành riêng cho hạn hán năm 2026.

Vì sao thiếu mưa và nắng nóng làm thiệt hại nghiêm trọng hơn?

Trình tự thời tiết đóng vai trò quan trọng. Lượng mưa thiếu hụt là động lực chính khởi phát hạn hán, làm mất cân bằng nước, giảm độ ẩm đất và hạ dòng chảy sông. Sau đó, các đợt nắng nóng làm thiệt hại tăng mạnh: nước bốc hơi nhanh hơn, nhu cầu nước của cây tăng lên, trong khi thời gian phát triển bình thường của cây bị rút ngắn.

Theo các phân tích quy thuộc, tình trạng nóng cực đoan do con người gây ra đã khiến kiểu hạn hán bị khuếch đại bởi nhiệt này có khả năng xảy ra cao hơn và nghiêm trọng hơn. Một phân tích cho thấy đợt hạn hán được xếp loại “cực đoan” ở Tây Âu sẽ chỉ ở mức “vừa phải” nếu diễn ra trong thế giới trước khủng hoảng khí hậu.

Không nên coi El Niño là nguyên nhân chính đã được chứng minh của hạn hán châu Âu năm 2026. Các nguồn chỉ đề cập hiện tượng này như một ảnh hưởng nền có thể có, bên cạnh biến động của dòng tia và đại dương ấm bất thường; bằng chứng hiện tại chưa cho thấy El Niño là yếu tố quyết định cuộc khủng hoảng cụ thể này.

Giá thực phẩm, nhập khẩu và tác động kinh tế

Tác động kinh tế đầu tiên xuất hiện qua sản lượng nông nghiệp giảm, chất lượng cây trồng suy yếu, hạn chế tưới tiêu và chi phí đầu vào cũng như bảo hiểm tăng. Người mua tại châu Âu ngày càng cần nhập khẩu các mặt hàng như ngô và rau củ. Nếu sản lượng ngô của Pháp giảm mạnh, nhu cầu nhập khẩu của EU có thể tăng lên.

Nhập khẩu có thể bù đắp phần thiếu hụt tại địa phương, nhưng không phải là lá chắn tuyệt đối khi nắng nóng và thiếu nước cùng lúc ảnh hưởng đến nhiều vùng sản xuất. Nếu các mùa vụ kém liên tiếp xảy ra, châu Âu sẽ có bộ đệm lương thực trong nước nhỏ hơn, dễ tổn thương hơn trước giá hàng hóa toàn cầu và chịu thêm sức ép lên khả năng tồn tại của các trang trại.

Một ước tính của ngân hàng Triodos, được France 24 dẫn lại, cho rằng hạn hán có thể làm GDP của EU giảm 1% trong năm 2026, tương đương khoảng 180 tỷ euro. Đây là dự báo được mô hình hóa, không phải con số thiệt hại cuối cùng đã đo lường hoặc kiểm toán.

Một ước tính trước đó cho riêng đợt nắng nóng tháng 6 cho rằng sản lượng ngũ cốc bị mất khoảng 9 triệu tấn, kéo theo 2 tỷ euro doanh thu của nông dân bị thất thoát. Con số này cũng chỉ là ước tính được đưa ra khi mùa vụ chưa kết thúc.

Cháy rừng và tử vong liên quan đến nắng nóng

Thảm thực vật khô kiệt cùng nhiệt độ cao tạo điều kiện cho các vụ cháy rừng bất thường lan rộng tại châu Âu. Trung tâm Nghiên cứu Chung của Ủy ban châu Âu liên hệ tình trạng hạn hán và nắng nóng kỷ lục với mực nước sông cực thấp và nguy cơ cháy rừng đặc biệt cao.

Nắng nóng cũng tạo ra gánh nặng lớn cho y tế công cộng. Một số bài đưa tin về hàng nghìn ca tử vong bổ sung hoặc số người tử vong dự kiến do nắng nóng, nhưng bằng chứng hiện có chưa xác lập được tổng số đáng tin cậy trên toàn châu Âu có thể quy trực tiếp cho cuộc khủng hoảng năm 2026.

Điều này có ý nghĩa gì với an ninh lương thực châu Âu?

Kết luận chắc chắn nhất không phải là châu Âu sắp hết lương thực. Vấn đề là những mùa nóng và khô lặp lại có thể bào mòn dần biên độ an toàn của nông nghiệp:

• sản lượng nhỏ hơn và khó dự đoán hơn;
• tưới tiêu và vận tải phải cạnh tranh để giành nguồn nước ngày càng khan hiếm;
• giá thực phẩm nhạy cảm hơn với các cú sốc thời tiết;
• nông dân đối mặt với rủi ro lớn hơn về thu nhập, chất lượng nông sản và bảo hiểm;
• sự phụ thuộc vào nhập khẩu tăng khi sản lượng nội địa giảm;
• các cú gián đoạn xảy ra đồng thời tại nhiều vùng sản xuất lớn của châu Âu và thế giới trở nên nghiêm trọng hơn.

Khu vực Địa Trung Hải đối mặt với rủi ro dài hạn đặc biệt cao về suy giảm năng suất nông nghiệp. Các đánh giá hạn hán cũng cho thấy trong điều kiện khí hậu hiện nay, mức giảm năng suất tiềm tàng có thể rất đáng kể.

Vì vậy, trải nghiệm của châu Âu trong năm 2026 là lời cảnh báo về những cú sốc cộng hưởng: thiếu mưa có thể châm ngòi khủng hoảng, nắng nóng cực đoan khuếch đại thiệt hại, còn mực nước thấp đưa hệ quả từ cánh đồng lan sang thị trường thực phẩm, vận tải, năng lượng và sức khỏe cộng đồng.