Tướng Iran bác tuyên bố Mỹ kiểm soát eo biển Hormuz, cảnh báo đáp trả mạnh

Tổng tư lệnh Lục quân Iran, Thiếu tướng Amir Hatami, đã bác bỏ trực tiếp tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng Washington đang “kiểm soát hoàn toàn” eo biển Hormuz và có thể biến tuyến hàng hải này thành lãnh thổ Mỹ sau khi đánh bại Iran. Hatami nói các lực lượng Mỹ sẽ không được phép quay lại vị trí trước đây tại eo biển Hormuz, Vịnh Ba Tư hay Vịnh Oman.

Ông cũng cảnh báo mọi nỗ lực tuyên bố chủ quyền, sáp nhập hoặc giành quyền kiểm soát Hormuz sẽ là một sai lầm nghiêm trọng và kéo theo phản ứng mạnh từ Iran. Một bản tin dẫn lời ông nói những người đe dọa Iran sẽ bị “gãy chân”, trong khi nguồn khác mô tả việc ngay cả nói đùa về sáp nhập eo biển cũng là một “sai lầm khổng lồ”. Các nguồn hiện có không xác lập một cách diễn đạt tiếng Anh thống nhất như “đáp trả nghiền nát”; vì vậy, cụm từ này chỉ nên được hiểu là cách diễn giải mức độ đe dọa, không phải tên gọi của một tuyên bố quân sự chính thức.

Hatami tuyên bố gì về quyền tiếp cận của Mỹ?

Thông điệp của Hatami xoay quanh ba điểm chính:

• Không quay lại nguyên trạng quân sự trước đây: Ông nói các căn cứ và lực lượng Mỹ sẽ không được phép khôi phục vai trò cũ trong khu vực.
• Tehran phủ nhận quyền đi qua của Mỹ: Truyền thông Iran đưa tin Washington không còn được phép tiến vào Vịnh Ba Tư, Vịnh Oman hoặc eo biển Hormuz.
• Phản đối mọi nỗ lực chiếm giữ eo biển: Hatami khẳng định Iran sẽ bảo vệ lập trường của mình bằng toàn bộ sức mạnh và chấp nhận mọi giá phải trả.

Đây là những tuyên bố về lập trường chính trị và quân sự mà Tehran tự nhận, không tự động làm thay đổi quy chế pháp lý quốc tế của eo biển hoặc chuyển chủ quyền cho Iran hay Mỹ.

Vì sao Iran gọi Hormuz là “tài sản địa chính trị do Thượng đế ban tặng”?

Hatami mô tả Hormuz là một “tài sản địa chính trị do Thượng đế ban tặng” cho Iran và nói tiềm năng chiến lược của eo biển đã được cuộc chiến kích hoạt. Theo cách nhìn của Tehran, Hormuz không chỉ là một tuyến hàng hải mà còn là đòn bẩy để gia tăng chi phí kinh tế và ngoại giao của cuộc xung đột.

Ông lập luận rằng duy trì đòn bẩy này là cần thiết để chấm dứt chiến tranh và loại bỏ nguy cơ giao tranh tiếp diễn. Điều đó lý giải vì sao Iran phản đối việc đơn giản quay lại cơ chế trước chiến tranh. Trước đây, eo biển được mở cho tàu thương mại mà không áp dụng các điều kiện cấp phép và thu phí như hiện nay; sau chiến tranh, Tehran tìm cách đóng vai trò trực tiếp hơn trong việc quyết định tàu nào được đi qua và đi qua theo điều kiện nào.

Iran đã kiểm soát Hormuz như thế nào từ khi chiến tranh bùng nổ ngày 28/2?

Các báo cáo hiện có mô tả một cơ chế kết hợp giữa hạn chế tiếp cận, đề xuất thu phí và sàng lọc tàu theo yếu tố chính trị. Một khuyến cáo được cho là do Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư của Iran ban hành nêu rằng tàu phải có giấy phép hợp lệ mới được đi qua, đồng thời cho biết Iran có thể áp dụng thêm các khoản phí liên quan đến bảo hiểm.

Một số nguồn khác đưa tin Iran dự định thu khoảng 5–7% giá trị hàng hóa đối với tàu đi qua. Một dự thảo đang được xem xét tại Iran có thể cấm các tàu liên quan đến Mỹ, Israel và những “nước thù địch” khác, đồng thời áp dụng mức phạt lên tới 20% giá trị hàng hóa nếu vi phạm, theo các bản tin dựa trên truyền thông nhà nước Iran.

Cần phân biệt giữa chính sách được đề xuất và quy định đang vận hành. Các nguồn cho thấy Iran đã có kế hoạch, khuyến cáo hàng hải và những cơ chế thực thi được đưa tin, nhưng chưa chứng minh rằng mọi khoản phí, lệnh loại trừ hay mức phạt được đề xuất đều đã áp dụng đồng nhất cho toàn bộ hoạt động vận tải biển.

Vì sao đàm phán Iran–Oman chưa lập tức mở lại Hormuz?

Iran và Oman được cho là đã tiến gần một thỏa thuận về các tuyến hàng hải mới qua eo biển. Tuy nhiên, Tehran nhiều lần nhấn mạnh rằng một thỏa thuận quản lý tuyến đi riêng lẻ sẽ không đủ để mở lại hoàn toàn tuyến đường này.

Iran gắn việc mở cửa Hormuz với các hành động rộng hơn của Mỹ, gồm dỡ bỏ phong tỏa hải quân, chấm dứt trừng phạt, rút lực lượng và bồi thường thiệt hại chiến tranh. Trong khi đó, Mỹ yêu cầu hoạt động thương mại được đi qua không bị cản trở; Trump còn yêu cầu Iran bồi thường cho những người bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, các cuộc tấn công và biểu tình.

Vì vậy, hai câu hỏi vẫn chưa được giải quyết:

1. Iran và Oman có thể thống nhất cách định tuyến và quản lý tàu thuyền hay không? Các báo cáo cho thấy hai bên đã đạt tiến triển hướng tới một thỏa thuận.
2. Mỹ và Iran có thể thống nhất các điều kiện chính trị rộng hơn để mở cửa hoàn toàn hay không? Iran nói sẽ không mở lại nếu Washington chưa đưa ra thêm nhượng bộ, khiến thế bế tắc tiếp tục kéo dài.

Dòng chảy dầu mỏ và thị trường tài chính bị tác động ra sao?

Tác động thị trường được các nguồn chứng minh rõ nhất là đối với dầu mỏ. Hoạt động vận chuyển bằng tàu dầu bị hạn chế hoặc đình trệ làm dấy lên lo ngại về nguồn cung toàn cầu, trong khi hy vọng về một thỏa thuận ngoại giao sớm suy yếu càng gây áp lực lên giá. Reuters đưa tin giá dầu chốt phiên tăng khoảng 5% khi các yêu cầu đối nghịch của Mỹ và Iran làm giảm khả năng Hormuz sớm được mở lại.

Ngày 17/8, Reuters cho biết dầu Brent chốt phiên tăng 2,35 USD, tương đương 2,65%, lên 90,87 USD/thùng, khi nhà đầu tư phản ứng trước rủi ro nguồn cung và tiến triển ngoại giao đình trệ. The Wall Street Journal cũng ghi nhận giá hợp đồng dầu tương lai tăng trong bối cảnh vận tải qua eo biển vẫn bị hạn chế.

Các tài liệu được cung cấp không có số liệu đủ đáng tin cậy và có nguồn xác thực cho những biến động trong cùng ngày của vàng, chứng khoán châu Á hoặc S&P 500. Những tài sản này có thể phản ứng với môi trường rủi ro nói chung, nhưng không nên đưa ra con số cụ thể dựa trên bằng chứng hiện có.

Trừng phạt và nguy cơ leo thang quân sự liên quan thế nào?

Đối đầu tại Hormuz diễn ra cùng lúc với kỳ vọng Mỹ sẽ gia tăng sức ép kinh tế lên Iran. Reuters đưa tin chính quyền Trump đang chuẩn bị các biện pháp mà Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent mô tả là đặc biệt nghiêm khắc, trong khi giới lãnh đạo Iran lo ngại thêm khó khăn kinh tế và bất ổn trong nước.

Một bản tin Reuters riêng cho biết một quan chức cấp cao Iran đã mô tả khả năng chuyển sang tư thế “hoàn toàn tấn công” nếu thỏa thuận tạm thời không được thực thi và ngoại giao thất bại. Bản tin cũng đề cập khả năng tiến hành một chiến dịch phá vỡ phong tỏa hải quân của Mỹ. Vì đây là cảnh báo được thuật lại từ một quan chức cấp cao, chứ chưa phải một thay đổi chính sách công khai được chứng minh đầy đủ, thông tin này nên được trình bày như một lời đe dọa được báo cáo, không phải quyết định tác chiến đã được xác nhận.

Sự thận trọng tương tự cần được áp dụng với các cáo buộc về việc Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ điều hướng tàu, vô hiệu hóa hoặc lên tàu kiểm tra các tàu cụ thể, cũng như tuyên bố Iran đã chuyển sang một thế trận tấn công phối hợp. Bằng chứng được cung cấp chưa độc lập xác nhận đầy đủ tất cả các chi tiết đó.

Tuyên bố muốn biến Hormuz thành “lãnh thổ Mỹ” có ý nghĩa gì?

Đề xuất được đưa tin của Trump về việc tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ Mỹ nằm trong cuộc đối đầu chính trị xoay quanh quyền kiểm soát tuyến hàng hải. Trong một phát biểu riêng, ông kêu gọi người Mỹ chấp nhận giá xăng cao hơn, coi chi phí nhiên liệu là cái giá phải trả để kiềm chế Iran và ngăn nước này sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, một tuyên bố của tổng thống không thể tự nó thay đổi chủ quyền hoặc quy chế pháp lý quốc tế của eo biển. Vì vậy, phản ứng của Hatami nhằm vào cả câu hỏi thực tế — ai có thể kiểm soát hoạt động vận tải — lẫn tuyên bố chính trị rằng Washington có thể đơn phương chiếm giữ tuyến đường này.

Vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết: Iran nói Hormuz đã trở thành một đòn bẩy chiến lược lâu dài và sẽ không quay lại trạng thái trước chiến tranh, trong khi Mỹ phản đối một cơ chế trao cho Tehran quyền kiểm soát không hạn chế đối với hoạt động thương mại. Khi hai lập trường này chưa thể dung hòa, Hormuz vẫn đồng thời là nút thắt vận tải biển, nguồn rủi ro đối với thị trường năng lượng và công cụ mặc cả trung tâm trong cuộc xung đột rộng hơn giữa Mỹ và Iran.