Lời lên án tập trận của Triều Tiên hé lộ chiến lược mặc cả hạt nhân rộng hơn

Việc Triều Tiên lên án cuộc tập trận Ulchi Freedom Shield ngày 19/8 nên được nhìn nhận như một phần trong chiến lược lớn hơn, thay vì chỉ là phản ứng sẽ tự động biến mất nếu Mỹ giảm một phần lực lượng tham gia. Tại Đại hội lần thứ IX của Đảng Công nhân Triều Tiên hồi tháng 2, Kim Jong-un vừa đe dọa Hàn Quốc, vừa công bố kế hoạch củng cố lực lượng hạt nhân và tên lửa, đồng thời để ngỏ khả năng cải thiện quan hệ với Washington với những điều kiện nhất định.

Sự kết hợp này lý giải vì sao Bình Nhưỡng tiếp tục lên án cuộc tập trận ngay cả sau khi Tổng thống Donald Trump yêu cầu Lầu Năm Góc giảm đáng kể sự tham gia của Mỹ.

Đại hội đảng tháng 2 đã đặt ra khuôn khổ chiến lược

Tại Đại hội lần thứ IX của Đảng Công nhân Triều Tiên, diễn ra từ ngày 19 đến 25/2, ông Kim mô tả Hàn Quốc bằng những ngôn từ ngày càng thù địch và nói Triều Tiên có thể “tiêu diệt hoàn toàn” nước láng giềng nếu an ninh của mình bị đe dọa. Ông bác bỏ khả năng đối thoại thực chất với Seoul, nhưng cho rằng quan hệ với Washington có thể cải thiện nếu Mỹ từ bỏ điều Bình Nhưỡng gọi là “chính sách thù địch” và chấp nhận vị thế hạt nhân của Triều Tiên.

Đại hội cũng đặt việc tiếp tục phát triển năng lực hạt nhân và quân sự vào trung tâm giai đoạn chiến lược tiếp theo của đất nước. Kim nói Triều Tiên sẽ mở rộng, củng cố sức mạnh hạt nhân và thực thi vị thế của một quốc gia hạt nhân.

Điều đó biến tuyên bố ngày 19/8 thành một mắt xích trong chuỗi thông điệp quen thuộc của Bình Nhưỡng: hoạt động quân sự của đồng minh Mỹ - Hàn được đưa ra như bằng chứng về mối đe dọa từ bên ngoài, sau đó được dùng để biện minh cho việc phát triển thêm vũ khí dưới danh nghĩa tự vệ.

Vì sao lệnh của ông Trump không chấm dứt lời lên án?

Ngày 16/8, ông Trump thông báo Mỹ sẽ giảm đáng kể mức độ tham gia vào các cuộc tập trận thường niên với Hàn Quốc. Ông viện dẫn chi phí của các cuộc tập trận và việc Seoul không tham gia các hoạt động của Mỹ nhằm vào Iran.

Tuy nhiên, quyết định được đưa ra quá muộn để hủy hoàn toàn cuộc tập trận. Ulchi Freedom Shield vẫn bắt đầu ngày 17/8, trước khi các đồng minh dự kiến rút ngắn hoặc cắt bớt một số nội dung trong lịch trình.

Trong tuyên bố ngày 19/8, truyền thông nhà nước Triều Tiên không nhắc đến lệnh của ông Trump. Thay vào đó, KCNA mô tả cuộc tập trận là một mối đe dọa quân sự và khẳng định Bình Nhưỡng sẽ tiếp tục thực hiện quyền tự vệ, trong đó có việc sử dụng “sức mạnh mới tiên tiến”.

Sự im lặng này không đủ để chứng minh một toan tính bí mật cụ thể. Nhưng nó phù hợp với cách Bình Nhưỡng định hình thông điệp đối ngoại. Nếu công nhận việc Mỹ cắt giảm, Triều Tiên có thể vô tình xác nhận rằng Washington đã nhượng bộ hoặc rằng hoạt động tiếp cận cá nhân của ông Trump với Kim đang tạo ra kết quả. Bỏ qua quyết định đó giúp Bình Nhưỡng giữ trọng tâm ở sự tồn tại của liên minh Mỹ - Hàn, đồng thời tiếp tục trình bày việc phát triển vũ khí là cần thiết bất kể quy mô cuối cùng của cuộc tập trận.

Đây không phải biện pháp xây dựng lòng tin được đàm phán

Lý do ông Trump đưa ra cũng rất quan trọng. Việc cắt giảm gắn với chi phí và bất đồng với Seoul về việc tham gia các hoạt động liên quan đến Iran, chứ không được công khai trình bày như một bước đi có đi có lại được thương lượng với Triều Tiên.

Sự khác biệt này giới hạn ý nghĩa của quyết định. Việc cắt giảm có thể làm dấy lên câu hỏi về mức độ sẵn sàng của đồng minh và khả năng phối hợp quốc phòng, nhưng tự nó chưa cho thấy Mỹ đã thay đổi lâu dài chính sách răn đe hay hình thành một tiến trình chung với Triều Tiên. Một số nhà phân tích và các bài tường thuật cũng cảnh báo rằng giảm quy mô tập trận có thể đem lại lợi ích cho Kim mà không buộc Bình Nhưỡng phải nhượng bộ tương xứng.

Dù vậy, về mặt chính trị, tranh cãi này đem lại lợi thế rõ ràng cho Bình Nhưỡng: Triều Tiên có thể lập luận rằng Washington và Seoul đang chia rẽ, trong khi vẫn duy trì tuyên bố rằng sức ép quân sự là vấn đề cốt lõi.

Seoul đổi mục tiêu trước mắt nhưng chưa từ bỏ phi hạt nhân hóa

Trước những giới hạn của cách tiếp cận trước đây, Hàn Quốc đang chuyển từ chính sách “phi hạt nhân hóa trước” sang chính sách “hòa bình trước”. Khuôn khổ mới ưu tiên một bước đóng băng ban đầu đối với chương trình hạt nhân của Triều Tiên thông qua các biện pháp có đi có lại, nhưng vẫn giữ phi hạt nhân hóa là mục tiêu cuối cùng.

Đây là nỗ lực quản lý rủi ro trong điều kiện hiện tại, không phải sự thừa nhận rằng Triều Tiên nên giữ vĩnh viễn vị thế hạt nhân. Về nguyên tắc, một thỏa thuận đóng băng có thể làm chậm quá trình mở rộng năng lực hạt nhân và tạo khoảng trống cho các cuộc thảo luận rộng hơn về kiểm soát vũ khí hoặc xây dựng hòa bình. Nhưng để thực hiện, thỏa thuận sẽ cần cơ chế kiểm chứng, những nhượng bộ tương xứng và một đối tác đàm phán chấp nhận các giới hạn.

Lập trường của Kim tại đại hội tháng 2 lại đi theo hướng ngược lại. Chính phủ Triều Tiên muốn Washington tôn trọng vị thế hạt nhân của nước này trước khi quan hệ được cải thiện, chứ không coi vũ khí hạt nhân là tài sản phải từ bỏ ngay khi bước vào đàm phán.

Vị thế đàm phán của Kim đã mạnh hơn

Kể từ khi các cuộc đàm phán Trump - Kim đổ vỡ năm 2019, Triều Tiên phần lớn phớt lờ những nỗ lực của Mỹ và Hàn Quốc nhằm nối lại đối thoại. Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ nhận định năng lực quân sự và hạt nhân ngày càng tăng, quan hệ đối tác mở rộng với Nga cùng quan hệ cải thiện với Trung Quốc có thể khiến Bình Nhưỡng tự tin hơn khi đối đầu với Mỹ và các đồng minh.

Triều Tiên cũng củng cố quan hệ với Nga. Kim và Tổng thống Nga Vladimir Putin tiếp tục khẳng định hợp tác song phương, trong khi các bài tường thuật nhấn mạnh quan hệ quân sự giữa Bình Nhưỡng và Moscow cũng như kinh nghiệm chiến trường mà Triều Tiên có thể tích lũy từ mối quan hệ này.

Những diễn biến đó làm giảm mức độ phụ thuộc của Kim vào việc được nới lỏng trừng phạt — một yếu tố từng là phần quan trọng trong các thỏa thuận ngoại giao. Đồng thời, chúng khiến một cuộc đàm phán theo kiểu kiểm soát vũ khí, tức giới hạn việc mở rộng trong tương lai và ngầm chấp nhận kho vũ khí hiện có của Triều Tiên, trở nên thực tế hơn từ góc nhìn của Bình Nhưỡng so với yêu cầu từ bỏ hoàn toàn và ngay lập tức.

Điều này có ý nghĩa gì với khả năng tổ chức thượng đỉnh Trump - Kim?

Ông Trump nói Kim đã phản hồi các hoạt động tiếp cận của mình, nhưng không công bố chi tiết về nội dung phản hồi hay chương trình nghị sự đàm phán đã được thống nhất. Việc giảm quy mô tập trận có thể tạo ra một cơ hội, nhưng không giải quyết được bất đồng cốt lõi.

Washington và Seoul sẽ phải quyết định liệu họ có thể ủng hộ một thỏa thuận đóng băng tạm thời với các nhượng bộ tương xứng hay không, đồng thời vẫn duy trì phi hạt nhân hóa là mục tiêu dài hạn. Về phần mình, Bình Nhưỡng sẽ phải chấp nhận các giới hạn có thể kiểm chứng, thay vì đòi hỏi được công nhận là quốc gia hạt nhân mà không chịu những ràng buộc thực chất. Việc Triều Tiên không mặn mà nối lại đàm phán kể từ sau đổ vỡ năm 2019 khiến kết quả vẫn khó đoán.

Bài học trước mắt vì thế không hẳn là một đột phá ngoại giao sắp xảy ra, mà là thế mặc cả bất đối xứng. Washington và Seoul đang tìm cách giảm căng thẳng, trong khi Bình Nhưỡng tiếp tục đối đầu với Seoul, duy trì một kênh liên lạc có điều kiện với Washington và đàm phán từ vị thế quân sự mạnh hơn đáng kể so với thời điểm diễn ra tiến trình Trump - Kim trước đây.