Vì sao Nga triệu Đại sứ Nhật sau chuyến thăm Iturup của Putin?

Động thái triệu ông Muto vì thế là một phản ứng ngoại giao có tính đáp trả. Trước đó, Nhật Bản cũng đã triệu đại sứ Nga tại Tokyo sau chuyến thăm của ông Putin. Bà Takaichi gọi chuyến đi là “hoàn toàn không thể chấp nhận”, cho rằng nó làm tổn thương cảm xúc của người dân Nhật Bản. Tokyo đồng thời cân nhắc các biện pháp trừng phạt bổ sung đối với Moscow.

Nga đã nói gì với Đại sứ Akira Muto?

Thứ trưởng Ngoại giao Nga Mikhail Galuzin đưa ra một phản đối chính thức và cứng rắn. Theo thông tin do Bộ Ngoại giao Nga công bố, ông nhắc lại rằng chủ quyền và quyền tài phán của Nga đối với các đảo thuộc phần phía nam quần đảo Kuril là “không thể lay chuyển”. Moscow lập luận rằng những vùng lãnh thổ này được chuyển cho Nga sau Thế chiến II và mọi thách thức đối với lập trường đó đều không thể chấp nhận.

Thông điệp của ông Galuzin cũng gắn tranh chấp lãnh thổ với sự xấu đi rộng hơn trong quan hệ song phương. Nga đề cập tới các lệnh trừng phạt của Nhật nhằm vào Moscow cũng như sự hỗ trợ chính trị và vật chất của Tokyo dành cho Ukraine. Phía Nga nói họ bảo lưu quyền áp dụng các biện pháp đáp trả thích hợp nếu Nhật Bản tiếp tục đường lối mà Moscow coi là không thân thiện. Tuy nhiên, các nguồn tin hiện có không cho biết một biện pháp đáp trả mới cụ thể nào đã được công bố ngay sau cuộc gặp.

Vì sao việc ông Muto đến muộn cũng gây chú ý?

Ông Muto không lập tức có mặt theo giấy triệu tập. Các quan chức Nga cho biết ban đầu họ được thông báo rằng đại sứ Nhật có thể đang ở ngoài Moscow hoặc không khỏe. Những tường thuật sau đó nói ông xuất hiện tại Bộ Ngoại giao Nga sau một khoảng trì hoãn.

Các nguồn tin không hoàn toàn thống nhất về thời điểm và lý do cụ thể: một bản tin nói cuộc gặp bị chậm hai ngày, trong khi nguồn khác cho biết ông Muto vắng mặt ở Moscow khi được triệu tập lần đầu và sau đó viện dẫn lý do sức khỏe.

Cuối cùng, ông Muto vẫn tới dự cuộc gặp và nói rằng mình đã giải thích lập trường của Tokyo với phía Nga “theo cách phù hợp”. Dù vậy, các quan chức Nga xem sự chậm trễ này như một dấu hiệu cho thấy Nhật Bản không sẵn sàng chấp nhận quan điểm của Moscow.

Nhật Bản và Mỹ phản ứng ra sao?

Phản ứng của Tokyo rất rõ ràng. Thủ tướng Takaichi gọi chuyến thăm là không thể chấp nhận, còn Ngoại trưởng Motegi gửi phản đối mạnh mẽ và triệu đại sứ Nga. Nhật Bản tái khẳng định bốn đảo gồm Iturup/Etorofu, Kunashir/Kunashiri, Shikotan và các đảo nhỏ Habomai là Lãnh thổ phương Bắc của nước này.

Tokyo cũng xem xét khả năng áp dụng thêm các biện pháp trừng phạt. Điều này có ý nghĩa vì các lệnh trừng phạt và sự hỗ trợ dành cho Ukraine vốn đã nằm trong danh sách bất bình mà Moscow nêu ra với Nhật Bản. Do đó, tranh chấp lãnh thổ ngày càng khó tách rời khỏi cuộc đối đầu rộng hơn xoay quanh chiến tranh của Nga tại Ukraine.

Mỹ đứng về phía Nhật Bản trong vấn đề này. Washington tái khẳng định việc công nhận chủ quyền của Nhật đối với Lãnh thổ phương Bắc và nói sự ủng hộ dành cho đồng minh Nhật Bản vẫn không thay đổi sau chuyến thăm của ông Putin.

Tranh chấp kéo dài từ cuối Thế chiến II

Bốn đảo phía nam do Nga quản lý nhưng Nhật Bản tuyên bố chủ quyền. Các lực lượng Liên Xô giành quyền kiểm soát những hòn đảo này trong những ngày cuối Thế chiến II, và cách diễn giải khác nhau về vị thế của chúng sau chiến tranh vẫn là tâm điểm tranh chấp.

Bộ Ngoại giao Nhật Bản xác định Habomai, Shikotan, Kunashiri và Etorofu là Lãnh thổ phương Bắc, đồng thời cho rằng chúng không thuộc quần đảo Kuril.

Bất đồng này cũng khiến Nga và Nhật Bản chưa thể ký một hiệp ước hòa bình chính thức để khép lại tình trạng hậu chiến. Tokyo coi việc giải quyết quy chế của các hòn đảo là điều kiện để hoàn tất hiệp ước. Vì vậy, chuyến thăm của một tổng thống Nga tới Iturup mang ý nghĩa chính trị lớn, ngay cả khi nó không lập tức làm thay đổi quyền kiểm soát trên thực tế.

Một điểm nóng lãnh thổ trong cuộc khủng hoảng quan hệ rộng hơn

Vụ đối đầu tháng 8 cho thấy vấn đề lãnh thổ hiện chồng lấn với sự rạn nứt sâu sắc hơn giữa Moscow và Tokyo. Các biện pháp trừng phạt và sự ủng hộ Ukraine của Nhật Bản thu hẹp không gian cho đàm phán song phương, trong khi thông điệp công khai của Nga là việc nước này quản lý Iturup đã được xác lập và không phải chủ đề để tranh luận. Tokyo, ngược lại, tiếp tục coi hòn đảo là vấn đề cốt lõi về chủ quyền.

Tóm lại, Nga triệu Đại sứ Muto vì Nhật Bản thách thức tính chính đáng của chuyến thăm Iturup của ông Putin — và rộng hơn là thách thức quyền quản lý của Nga đối với hòn đảo. Ông Galuzin đáp lại bằng tuyên bố chủ quyền Nga là “không thể lay chuyển” cùng cảnh báo về khả năng áp dụng biện pháp đáp trả. Sự chậm trễ của cuộc gặp, lập trường đối lập của Nhật và Mỹ, các lệnh trừng phạt, cùng hiệp ước hòa bình hậu chiến chưa được ký kết đã khiến tranh chấp lâu năm thêm căng thẳng.