Lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran hết hiệu lực giữa lúc eo biển Hormuz bế tắc

Hai bên hiện không có quy trình chung để xử lý các hành vi vi phạm hoặc ngăn sự cố leo thang. Những tuyên bố và đề xuất trước đó cũng cho thấy khoảng cách lập trường rất lớn: Iran muốn các điều kiện có thể giúp nước này kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng đến một số tuyến hàng hải, còn Mỹ phản đối mọi cơ chế yêu cầu phê duyệt, thu phí hoặc tạo thêm trở ngại cho việc qua eo biển.

Vai trò của Oman trở nên đặc biệt nhạy cảm. Tehran đang thảo luận với Oman về những sắp xếp tạm thời cho hoạt động vận tải biển, nhưng ông Trump cũng đe dọa Oman nếu nước này cản trở các nỗ lực của Mỹ liên quan đến eo biển. Ngay cả khi lời đe dọa không dẫn tới hành động quân sự, nó vẫn có nguy cơ làm suy yếu một kênh liên lạc khu vực vốn có thể góp phần hạ nhiệt căng thẳng.

Tàu thương mại vẫn nằm trong vùng nguy hiểm

Hệ quả đối với hàng hải đã xuất hiện trước thời hạn kết thúc lệnh ngừng bắn. Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) cho biết một tàu hàng bị trúng đạn chưa xác định khi rời eo biển; vụ việc làm hư hỏng buồng máy và khiến một thành viên thủy thủ đoàn bị thương.

Lưu lượng tàu cũng giảm mạnh. Dữ liệu Kpler được các hãng tin trích dẫn cho thấy chỉ 5 tàu đi qua eo biển Hormuz trong một ngày thứ Bảy, so với 31 tàu vào cuối tuần trước đó. Đây là sự gián đoạn nghiêm trọng về mặt vận hành, dù các bằng chứng hiện có chưa cho thấy tuyến đường này đã chính thức bị đóng hoàn toàn.

Với chủ tàu và các đơn vị vận chuyển hàng hóa, vấn đề thực tế lớn nhất là sự bất định. Tàu có thể đối mặt với nguy cơ bị tấn công, chặn giữ, trì hoãn, chuyển hướng hoặc phải chờ bảo đảm an ninh trước khi tiếp tục hành trình. Các công ty bảo hiểm và nhà kinh doanh hàng hóa cũng phải tính đến phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cao hơn, cùng khả năng một hạn chế tạm thời biến thành gián đoạn kéo dài.

Thị trường dầu bắt đầu tính đến một cuộc khủng hoảng dài hơn

Giá dầu thô phản ứng trước sự kết hợp giữa các vụ tấn công tàu chở dầu, ngoại giao đình trệ và hạn chế giao thông qua Hormuz. Hợp đồng dầu Brent chốt ở mức 88,52 USD/thùng ngày 14/8, trong khi các báo cáo thị trường sau đó cho biết giá được giao dịch quanh hoặc trên 89 USD khi lo ngại về phong tỏa và gián đoạn hàng hải tiếp diễn.

Reuters đưa tin ngày 18/8 rằng thị trường dầu ngày càng vận động theo kịch bản nguồn cung từ Trung Đông có thể bị gián đoạn như một thực tế mới, thay vì chỉ là cú sốc ngắn hạn. Điều này quan trọng bởi tác động lên thị trường không phụ thuộc chủ yếu vào ngày lệnh ngừng bắn hết hạn, mà vào việc tàu thuyền có thể trở lại lưu thông bình thường và an toàn hay không.

Nếu gián đoạn kéo dài, chi phí nhiên liệu, cước vận tải và bảo hiểm có thể tăng, kéo theo sức ép lên các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, hóa dầu và những nền kinh tế phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. Tuy nhiên, tác động cuối cùng đến lạm phát và tăng trưởng vẫn chưa thể xác định. Kết quả sẽ phụ thuộc vào thời gian bế tắc kéo dài bao lâu, lượng tồn kho sẵn có, các tuyến cung ứng thay thế và khả năng hoạt động thương mại phục hồi an toàn.

Rủi ro địa chính trị rộng hơn đang gia tăng

Khủng hoảng hiện không còn chỉ là vấn đề giữa Mỹ và Iran. Các quốc gia vùng Vịnh chịu sức ép, vai trò trung gian của Oman bị đe dọa, còn tàu thương mại của nhiều nước đứng trước nguy cơ gặp sự cố tại một tuyến hàng hải có ý nghĩa chiến lược. Một vụ tấn công tàu, hành động chặn giữ của hải quân, nỗ lực phong tỏa hoặc hoạt động của lực lượng ủy nhiệm trong khu vực đều có thể tạo ra một vòng xoáy leo thang mới.

Trong ngắn hạn, triển vọng dễ xảy ra nhất là biến động kéo dài thay vì một thỏa thuận bền vững. Một cơ chế đáng tin cậy về quyền tiếp cận hàng hải có thể mở đường cho đàm phán trở lại, nhưng điều đó đòi hỏi cả hai bên chấp nhận các quy tắc có thể thực thi về việc qua eo biển và khôi phục kênh đối thoại chính trị. Cho đến lúc đó, việc lệnh ngừng bắn hết hiệu lực sẽ khiến ngoại giao yếu hơn, vận tải biển khó dự đoán hơn và thị trường năng lượng nhạy cảm hơn trước mọi sự cố quanh Hormuz.