Aramco xoay xở giữ dòng dầu giữa khủng hoảng Hormuz và Biển Đỏ

Saudi Aramco đang sử dụng nhiều lớp phương án để duy trì xuất khẩu dầu thô trong bối cảnh xung đột Iran làm gián đoạn eo biển Hormuz, còn các cuộc tấn công của Houthi khiến tuyến Biển Đỏ và cửa ngõ Bab el-Mandeb trở nên nguy hiểm hơn. Các phương án gồm chuyển dầu giữa tàu ở ngoài vùng rủi ro, đưa dầu qua các tuyến đường ống phía tây và từng bước nối lại hoạt động tại những cảng nằm trong vùng Vịnh.

Tuy nhiên, đây là những biện pháp giúp giữ lại một phần dòng chảy, chứ chưa loại bỏ được nút thắt cốt lõi: cả hai hướng thoát dầu chính của khu vực đều tiềm ẩn rủi ro, còn năng lực vận chuyển thay thế bị giới hạn.

Aramco chuyển dầu giữa tàu ở đâu và dùng loại dầu nào?

Trong các cuộc đàm phán riêng với một số nhà máy lọc dầu châu Á, Aramco được cho là chào các lô dầu giao bên ngoài eo biển Hormuz thông qua hình thức ship-to-ship (STS), tức chuyển dầu từ tàu nhỏ hơn sang tàu chở dầu lớn hơn ngoài khơi. Những địa điểm được nhắc đến gồm vùng biển ngoài Fujairah của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và khu vực gần Sohar của Oman.

Các nguồn tin cho biết những lô hàng này chủ yếu là Arab Medium và Arab Heavy, dự kiến bốc trong tháng 9. Báo cáo công khai chưa xác định chắc chắn mọi loại dầu được chuyển tại từng địa điểm. Trong khi đó, Arab Light là loại dầu được chú ý trong thông báo giá bán chính thức (OSP) tháng 9 dành cho khách hàng châu Á, không đồng nghĩa toàn bộ Arab Light đều được vận chuyển qua cùng một hoạt động STS.

Về cơ bản, mô hình này hoạt động như một dây chuyền trung chuyển: tàu nhỏ nhận dầu từ các cảng hoặc khu vực nằm trong Vịnh, đi qua vùng nguy hiểm với chặng ngắn nhất có thể, sau đó sang mạn cho tàu chở dầu siêu lớn ở phía ngoài Hormuz. Cách làm này giúp giảm số lượng tàu lớn phải tiến sâu vào khu vực rủi ro, nhưng đồng thời khiến hành trình khó theo dõi hơn và làm tăng yêu cầu về điều phối, bảo hiểm và an toàn hàng hải.

Vì sao mô hình của ADNOC được xem là hình mẫu?

Cách tiếp cận của Aramco khá giống mô hình đưa dầu qua eo biển Hormuz bằng các chuyến tàu con thoi mà ADNOC, công ty dầu khí quốc doanh Abu Dhabi, đã triển khai trước đó. Tàu nhỏ vận chuyển các lô dầu qua hoặc vòng qua khu vực nguy hiểm, rồi chuyển hàng cho các tàu xuất khẩu lớn bên ngoài eo biển.

Hoạt động của ADNOC được cho là đã vận chuyển hơn 100 triệu thùng dầu và có mức độ tổ chức, vận hành trưởng thành hơn. Ngược lại, chương trình của Aramco hiện giống một phương án dự phòng có chọn lọc, chưa thể thay thế hoàn toàn hoạt động xuất khẩu thông thường từ các cảng lớn như Ras Tanura.

Yanbu không còn là lối thoát an toàn

Khi Hormuz bị gián đoạn, Saudi Arabia đã chuyển một lượng đáng kể dầu thô về phía tây qua hệ thống đường ống East-West, còn gọi là Petroline, để đưa tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Tuyến này giúp dầu tránh Hormuz trên đất liền, nhưng tàu nhận dầu tại Yanbu vẫn phải đi qua Biển Đỏ và khu vực Bab el-Mandeb nếu hướng tới châu Á.

Đây chính là điểm yếu mới. Các mối đe dọa từ lực lượng Houthi đã khiến những tàu chở dầu Saudi phải quay đầu hoặc đổi hướng. Một số nhà máy lọc dầu châu Á cũng không muốn tự thu xếp tàu tới Yanbu vì khó tìm được chủ tàu chấp nhận hành trình qua vùng biển ngày càng nguy hiểm.

Hoạt động tại Yanbu còn trở nên khó quan sát hơn. Reuters cho biết các chuyến bốc dầu thô gần đây tại cảng này được thực hiện khi hệ thống nhận dạng tự động (AIS) bị tắt, khiến dữ liệu theo dõi tàu công khai không còn phản ánh đầy đủ dòng dầu thực tế.

Trong một số trường hợp, tàu đã chất dầu Saudi tại Yanbu nhưng quay đầu trong Biển Đỏ thay vì tiếp tục hướng tới lối ra gần Yemen. Điều đó cho thấy việc chuyển dầu sang bờ biển phía tây không đồng nghĩa Saudi Arabia đã có một tuyến xuất khẩu an toàn đến châu Á.

Ras Tanura hoạt động trở lại, nhưng rủi ro vẫn ở ngay cửa ngõ Hormuz

Khi tuyến Biển Đỏ suy yếu, Aramco bắt đầu nối lại hoạt động bốc dầu từ các cảng nằm trong vùng Hormuz. Dữ liệu hàng hải và ảnh vệ tinh cho thấy các tàu chở dầu siêu lớn đã xuất hiện trở lại tại khu vực trung tâm xuất khẩu của Saudi Arabia, trong đó có tổ hợp Ras Tanura và các điểm neo đơn tại Ju’aymah. Một số tàu khác cũng được nhìn thấy đang chờ bốc hàng.

Động thái này có thể giúp Aramco khôi phục một phần công suất xuất khẩu, nhưng đồng nghĩa với việc tàu phải tiếp tục tiếp cận khu vực từng xảy ra các vụ tấn công. Vì vậy, đây là sự đánh đổi giữa khả năng duy trì sản lượng và mức độ an toàn của tuyến vận chuyển, thay vì một sự trở lại hoàn toàn bình thường.

Aramco cũng đã xử lý một số phân bổ dầu tháng 9 cho khách hàng dài hạn ở châu Á theo cách linh hoạt, từng lô một, thay vì dựa hoàn toàn vào lịch giao hàng thông thường. Các dữ liệu hiện có cho thấy độ tin cậy của lịch giao hàng suy giảm và áp lực cạnh tranh tại Ấn Độ gia tăng, nhưng chưa đủ bằng chứng trong các báo cáo được xem xét để định lượng chính xác mức thay đổi thị phần của Aramco tại thị trường này.

Vì sao giá OSP giảm nhưng dầu giao đến châu Á vẫn đắt?

Aramco đã hạ OSP tháng 9 của Arab Light dành cho châu Á xuống mức thấp nhất trong sáu năm, còn 2 USD/thùng thấp hơn mức bình quân Oman/Dubai. OSP là phần chênh lệch giá do nhà sản xuất công bố so với một chuẩn khu vực; nó không phải toàn bộ chi phí mà nhà máy lọc dầu phải trả khi dầu cập cảng.

Người mua vẫn phải tính đến:

• cước thuê tàu tăng;
• phí bảo hiểm và phụ phí rủi ro chiến tranh;
• hành trình dài hơn hoặc phải điều tàu tới một điểm nhận hàng khác;
• tình trạng khan hiếm tàu chở dầu;
• nguy cơ chậm giao hàng;
• chi phí và rủi ro khi nhận dầu tại Yanbu hoặc qua một thỏa thuận STS.

Vì vậy, việc giảm OSP có thể giúp Aramco duy trì nhu cầu và giữ khách hàng, nhưng không thể lập tức kéo giá dầu giao thực tế xuống tương ứng. Một lô dầu có giá niêm yết thấp hơn vẫn có thể trở nên đắt hơn sau khi cộng toàn bộ chi phí logistics.

Các tuyến đường ống cũng có giới hạn

UAE có đường ống đưa dầu tới Fujairah, cảng nằm ngoài Hormuz về mặt địa lý. Tuyến này giúp giảm phụ thuộc vào eo biển, nhưng không đủ sức vận chuyển toàn bộ lượng dầu xuất khẩu của UAE. Vì vậy, ADNOC vẫn phải dựa vào các chuyến tàu con thoi và hoạt động chuyển dầu ngoài khơi.

Saudi Arabia cũng không thể chuyển toàn bộ dầu cần xuất khẩu sang Yanbu chỉ bằng Petroline. Về lý thuyết, hệ thống East-West có thể đưa tới 5 triệu thùng/ngày về bờ Biển Đỏ, nhưng khả năng thực tế còn bị giới hạn bởi công suất đường ống, năng lực bốc hàng tại cảng, số tàu sẵn có và rủi ro tại cửa ra Biển Đỏ.

Reuters từng ghi nhận sản lượng qua Yanbu tiến gần 2 triệu thùng/ngày trong giai đoạn chuyển hướng ban đầu, trong khi Saudi Arabia phải tìm cách điều phối khoảng 5–6 triệu thùng/ngày vốn thường đi qua Hormuz. Nói cách khác, đường ống có thể chuyển dầu trên đất liền, nhưng không tự tạo ra thêm cảng, tàu hoặc một tuyến biển an toàn.

Saudi Arabia còn tăng dòng dầu qua tuyến đường ống chạy qua Ai Cập tới cảng Địa Trung Hải Sidi Kerir. Lượng dầu xuất qua cảng này được báo cáo tăng lên khoảng 2,3 triệu thùng/ngày trong tháng 8, từ khoảng 1 triệu thùng/ngày trong tháng trước. Tuyến Địa Trung Hải giúp tránh phần lớn rủi ro tại Biển Đỏ, nhưng hành trình tới châu Á dài hơn đáng kể.

Các chuyến trung chuyển đã kìm giá dầu tăng mạnh đến đâu?

Những chuyến tàu con thoi kín đáo, các đợt đổi hướng và việc nối lại một phần bốc dầu tại vùng Vịnh đã giúp ngăn cú sốc nguồn cung vật chất trở nên nghiêm trọng hơn. Nhờ đó, thị trường phần nào tránh được những kịch bản tăng giá dầu và lạm phát cực đoan nhất.

Nhưng các biện pháp này chưa khôi phục an ninh nguồn cung như trước. Aramco cho biết xung đột đã khiến hơn 2,6 tỷ thùng dầu bị loại khỏi thị trường toàn cầu kể từ tháng 2 và làm lượng dầu tồn kho suy giảm.

Hệ quả là thị trường vẫn phải đối mặt với nguồn cung bị phân mảnh, lịch tàu khó dự đoán và chi phí giao hàng cao. Việc một số tàu tắt AIS cũng làm dữ liệu thị trường kém minh bạch hơn, khiến các nhà giao dịch và nhà máy lọc dầu khó đánh giá chính xác lượng dầu đang thực sự di chuyển.

Ý nghĩa đối với Aramco và thị trường dầu

Aramco đang chứng minh rằng các nhà xuất khẩu vùng Vịnh vẫn có thể duy trì một phần dòng dầu ngay cả khi những tuyến hàng hải trọng yếu bị đe dọa. Tuy nhiên, các lối đi vòng chỉ là giải pháp giảm thiểu, không phải những tuyến thay thế hoàn toàn an toàn.

Đối với các nhà máy lọc dầu châu Á, rủi ro không chỉ nằm ở giá dầu thô mà còn ở việc lô hàng có đến đúng hạn hay không, tàu nào nhận hàng và chi phí bảo hiểm cuối cùng là bao nhiêu. Đối với các chủ tàu, thủy thủ đoàn, công ty bảo hiểm và hạ tầng ven biển, mỗi chuyến hàng phải đi qua vùng rủi ro đều làm tăng áp lực vận hành.

Các nhà sản xuất có thể hưởng lợi từ mặt bằng giá dầu cao hơn; Aramco cũng báo cáo lợi nhuận tăng mạnh trong bối cảnh gián đoạn nguồn cung. Nhưng lợi ích đó bị bù trừ bởi sản lượng xuất khẩu bị hạn chế, chi phí logistics đắt đỏ, nhu cầu giảm giá để giữ khách hàng và nguy cơ các nhà máy lọc dầu đa dạng hóa nguồn cung.

Bức tranh hiện tại vì thế không phải là dầu Saudi Arabia đã tìm được một “đường vòng” hoàn hảo. Đúng hơn, Aramco đang ghép nhiều phương án tạm thời—STS ngoài khơi, Petroline, tuyến qua Ai Cập và các chuyến bốc hàng trở lại tại Ras Tanura—để giữ cho dòng dầu không bị ngắt hoàn toàn.