Kênh liên lạc bí mật Trump nói đến bị Iran phủ nhận, đàm phán Mỹ - Iran vẫn bế tắc

Các thông tin về một kênh liên lạc bí mật giữa Washington và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho thấy mức độ bế tắc sâu sắc trong quan hệ Mỹ - Iran. Theo một bài tường thuật được nhiều hãng tin dẫn lại, chính quyền Donald Trump từng tìm cách tiếp cận lãnh đạo IRGC thông qua ông Nechirvan Barzani, người đứng đầu Khu vực Kurdistan thuộc Iraq, sau khi nghi ngờ rằng các nhà đàm phán chính thức của Iran không đủ thẩm quyền đại diện cho lực lượng này.

Tehran bác bỏ thông tin trên. Chuẩn tướng Hossein Mohebbi, người phát ngôn IRGC, nói không có cuộc đàm phán nào giữa các quan chức IRGC và phía Mỹ, đồng thời gọi tuyên bố của Trump là “ảo tưởng”. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cũng phủ nhận các tiếp xúc không chính thức thông qua khu vực Kurdistan của Iraq và bác bỏ thông tin về một cuộc gặp bí mật Mỹ - Iran tại Erbil.

Trump được cho là đã tuyên bố gì?

Theo các thông tin được công bố, Washington muốn bypass — tức tìm cách đi vòng qua — nhóm đàm phán chính thức của Iran để liên lạc trực tiếp với IRGC. Bài viết của Axios cho biết các quan chức Mỹ tiếp cận ông Barzani vì ông được cho là có quan hệ với cả giới chức Mỹ lẫn các nhân vật thuộc IRGC. Mục tiêu của kênh này, nếu đúng là đã tồn tại, là xác định liệu Mohammad Bagher Ghalibaf và Abbas Araghchi có đủ thẩm quyền đưa ra cam kết được IRGC chấp nhận hay không.

Tuy nhiên, các nguồn tin không thống nhất về diễn biến tiếp theo. Axios nói một quan chức IRGC đã đến văn phòng của ông Barzani tại Erbil để thực hiện cuộc gọi bảo mật và phía Mỹ từng cân nhắc tổ chức các cuộc trao đổi bí mật tại đây. Một tường thuật khác cho rằng cuộc gặp được đề xuất chưa bao giờ diễn ra, còn các nhà trung gian Pakistan và Oman tiếp tục nỗ lực hòa giải.

Vì Iran công khai phủ nhận, sự tồn tại cũng như quy mô của bất kỳ cuộc tiếp xúc trực tiếp nào vẫn là vấn đề gây tranh cãi, chưa được xác nhận độc lập.

Phản ứng của IRGC và Bộ Ngoại giao Iran

Phản ứng của ông Mohebbi mang tính tuyệt đối: ông nói không có cuộc trao đổi nào giữa quan chức IRGC và đại diện Mỹ, thậm chí bộ máy ngoại giao Iran cũng không đàm phán với Washington vào thời điểm đó. Ông cho rằng tuyên bố của Trump xuất phát từ những điều ông mô tả là “ảo tưởng” gắn với thất bại và sự tuyệt vọng của Mỹ trong cuộc chiến, đồng thời cáo buộc Washington đã phá vỡ các cam kết.

Ông Mohebbi cũng nhấn mạnh sự khác biệt về thể chế. Theo lập luận của ông, IRGC là một tổ chức quân sự - an ninh, không phải kênh ngoại giao của Iran; ngoại giao chính thức thuộc về các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Cách phân định này làm suy yếu ý tưởng rằng một kênh IRGC không được công khai có thể thay thế cho các cuộc đàm phán thông qua bộ máy ngoại giao chính thức của Iran.

Ông Baghaei bác bỏ thông tin về các liên hệ không chính thức qua các quan chức ở Iraqi Kurdistan và phủ nhận việc từng có cuộc gặp bí mật Mỹ - Iran tại Erbil. Các quan chức Iran mô tả những tin tức này như một phần của hoạt động chiến tranh tâm lý hoặc “chiến tranh hỗn hợp”, nhằm gây chia rẽ chính trị và tạo ấn tượng rằng Tehran đang ở thế yếu. Cáo buộc rằng các thông tin này được tung ra đặc biệt để tác động đến giá dầu hoặc giá năng lượng là nhận định của phía Iran, chưa phải kết luận đã được kiểm chứng độc lập.

Những điều kiện khiến kênh ngoại giao đình trệ

Các tuyên bố phủ nhận của Tehran xuất hiện trong bối cảnh Iran cũng từ chối nối lại đàm phán trực tiếp với Mỹ. Ngoại trưởng Abbas Araghchi cho biết thông điệp giữa hai bên vẫn được trao đổi thông qua các nước trung gian, nhưng Iran sẽ không quay lại đối thoại trực tiếp khi Washington còn bị cáo buộc vi phạm bản ghi nhớ tháng 6.

Bản ghi nhớ ngày 17 tháng 6, được Tổng thống Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký, thiết lập một khuôn khổ tạm thời liên quan đến lệnh ngừng bắn, chương trình hạt nhân của Iran, hỗ trợ kinh tế và eo biển Hormuz. Văn kiện tạo ra khoảng thời gian 60 ngày để hai bên thương lượng một thỏa thuận cuối cùng, nhưng các thông tin hiện có không cho thấy khuôn khổ này đã dẫn tới một dàn xếp lâu dài hay một thỏa thuận tiếp theo hoàn chỉnh.

Iran gắn bất kỳ dàn xếp rộng hơn nào với nhiều yêu cầu, trong đó có chấm dứt các cuộc tấn công và những vi phạm mà Tehran cáo buộc Mỹ thực hiện, bồi thường, giải phóng tài sản Iran bị phong tỏa, rút lực lượng Mỹ và áp đặt các hạn chế đối với tàu thuyền liên quan đến Mỹ và Israel. Một số nguồn trình bày đây là lập trường của giới lãnh đạo Iran nói chung, chứ không phải toàn bộ nền tảng đàm phán do riêng ông Mohebbi đưa ra.

Vì sao trao đổi Iran - Oman là một vấn đề khác?

Kênh Iran - Oman không phải là đàm phán trực tiếp giữa Iran và Mỹ. Ông Araghchi mô tả đây là cuộc thảo luận kỹ thuật về tuyến hàng hải và việc quản lý hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Ông nói một thỏa thuận với Oman có thể được thúc đẩy mà không đồng nghĩa eo biển sẽ tự động mở cửa trở lại; việc mở hoàn toàn vẫn phụ thuộc vào các nhượng bộ bổ sung từ phía Mỹ.

Sự khác biệt này có ý nghĩa vì vấn đề hàng hải vẫn gắn chặt với cuộc xung đột rộng hơn. Iran tiếp tục khẳng định eo biển sẽ không được mở hoàn toàn cho đến khi Washington đáp ứng các điều kiện của Tehran. Trong lúc đó, các báo cáo còn cho biết một tàu khác đã bị tấn công tại khu vực này.

Thông điệp đối nội từ Tehran

Chánh án Iran Gholam-Hossein Mohseni Ejei kêu gọi đoàn kết dân tộc, ra quyết định nhanh chóng trong thời chiến và chống lại sức ép từ Mỹ. Những phát biểu này phù hợp với cách giới chức Iran mô tả cuộc xung đột là sự kết hợp của sức ép quân sự, kinh tế, truyền thông và an ninh nội bộ.

Tuy nhiên, các tài liệu hiện có không đủ cơ sở để quy cho ông Ejei phát biểu cụ thể rằng người dân phải tuân phục cựu Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Những nguồn được cung cấp trong bối cảnh này xác định Mojtaba Khamenei là lãnh tụ tối cao của Iran. Đây là khác biệt cần lưu ý khi phân biệt phát biểu đã được kiểm chứng với những chi tiết được thêm vào trong các bản tóm lược thứ cấp.

Tranh cãi này cho thấy điều gì?

Tranh cãi về kênh liên lạc bí mật không chứng minh rằng đã tồn tại một tiến trình hòa bình vận hành giữa Mỹ và IRGC. Điều nó cho thấy là Washington được cho là đã tìm một con đường khác để tiếp cận giới lãnh đạo quân sự Iran, trong khi Tehran công khai phủ nhận kênh này và khẳng định mọi hoạt động ngoại giao mới đều phải đi kèm những nhượng bộ cụ thể.

Ba trở ngại lớn vẫn chưa được tháo gỡ:

• Lòng tin: Iran cáo buộc Washington vi phạm bản ghi nhớ tháng 6, còn các tuyên bố của Mỹ tiếp tục nói về tiến triển hoặc quyền kiểm soát mà Tehran bác bỏ.
• Thẩm quyền: Việc Washington được cho là tìm cách liên hệ trực tiếp với IRGC phản ánh sự không chắc chắn về khả năng các nhà đàm phán chính thức của Iran đưa ra những cam kết được giới quân sự chấp thuận.
• Trình tự ưu tiên: Iran xem bồi thường, nới lỏng trừng phạt, rút quân và các điều kiện để mở lại Hormuz là những tiền đề cần có. Trong khi đó, Mỹ muốn ưu tiên tiến triển về ngừng bắn và các thỏa thuận hàng hải trước.

Cho đến khi bất đồng về thẩm quyền, trình tự thực hiện và cơ chế bảo đảm được giải quyết, các tin tức về “kênh bí mật” vẫn phản ánh sự mất lòng tin lẫn nhau nhiều hơn là bằng chứng cho thấy ngoại giao đang có đà tiến triển.