Lavrov cáo buộc Ukraine “khủng bố nhà nước” ở vùng Sahel

Những phát biểu trên nằm trong tranh chấp rộng hơn về vai trò an ninh của Pháp tại khu vực. Burkina Faso, Mali và Niger đã trục xuất lực lượng Pháp cùng một số nhân sự quân sự phương Tây, sau đó tìm kiếm hợp tác an ninh với Nga trong bối cảnh bạo lực thánh chiến vẫn tiếp diễn. Moscow cũng cam kết hỗ trợ vũ khí và huấn luyện cho lực lượng chung dự kiến có 5.000 người của ba nước.

Nga biện hộ cho Africa Corps ra sao?

Lavrov cho rằng Africa Corps, lực lượng do Bộ Quốc phòng Nga kiểm soát, về bản chất khác với sự can thiệp nước ngoài mà ông gán cho Pháp và Ukraine. Theo lập trường của Moscow, lực lượng này hoạt động trên cơ sở hợp pháp, đáp lại yêu cầu chính thức từ các chính phủ châu Phi hợp pháp và thực hiện những nhiệm vụ do các chính phủ đó giao.

Đây là cơ sở pháp lý và chính trị mà Nga dùng để biện minh cho vai trò quân sự của mình tại Sahel. Cách trình bày này cũng củng cố thông điệp rộng hơn của Moscow: Nga tự mô tả là đối tác giúp các chính phủ có chủ quyền chống khủng bố, thay vì áp đặt một mô hình chính trị từ bên ngoài.

Tranh chấp Nga–Mali–Ukraine trước đây

Tuyên bố mới của Lavrov gợi lại cuộc khủng hoảng ngoại giao năm 2024. Tháng 7 năm đó, lực lượng người Tuareg tấn công quân đội Mali và các nhân sự Wagner ở miền bắc nước này. Sau đó, Mali cắt quan hệ ngoại giao với Ukraine בעקבות những phát biểu của một người phát ngôn cơ quan tình báo quân sự Ukraine về cuộc giao tranh.

Burkina Faso, Mali và Niger về sau gửi thư tới Liên Hợp Quốc, cáo buộc Ukraine hỗ trợ các nhóm nổi dậy. Tuy nhiên, liên minh người Tuareg nói họ không nhận được bất kỳ hỗ trợ bên ngoài nào, bao gồm cả từ Ukraine; Kyiv cũng phủ nhận việc cung cấp máy bay không người lái cho phe nổi dậy.

Vì vậy, vụ việc trước đây là bối cảnh cho cáo buộc mới của Lavrov, nhưng không chứng minh tuyên bố rằng các quân nhân Ukraine đang tại ngũ đã tham gia những cuộc tấn công trên khắp Sahel.

Một mặt trận trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng ở Sahel

Phát biểu của Lavrov xuất hiện khi các chính phủ quân sự tại Sahel tiếp tục xa rời những thể chế có liên hệ với phương Tây và thắt chặt quan hệ với Moscow. Burkina Faso, Mali và Niger chính thức rời Cộng đồng Kinh tế các quốc gia Tây Phi (ECOWAS) vào tháng 1/2025, sau thời gian dài bất đồng về chế độ quân sự và yêu cầu khôi phục chính quyền dân sự. Ba nước thay vào đó phát triển Liên minh các quốc gia Sahel.

Ba chính phủ này cũng đã khởi động tiến trình rút khỏi Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), cho rằng cơ quan này là công cụ của sự đàn áp tân thực dân. Việc rời ECOWAS và bắt đầu rút khỏi ICC diễn ra song song với xu hướng chuyển sang Nga để nhận hỗ trợ an ninh và ngoại giao.

Tuy nhiên, chính sách của Nga không chỉ nhằm đối đầu với ECOWAS. Lavrov nói Moscow sẵn sàng hỗ trợ khôi phục quan hệ giữa ECOWAS và ba nước Sahel, đồng thời dự kiến ký một bản ghi nhớ hợp tác an ninh với khối khu vực này. Nhờ đó, Nga có thể cùng lúc tự định vị là đối tác an ninh của các chính quyền quân sự và một bên trung gian tiềm năng giữa họ với các nước láng giềng Tây Phi.

Vấn đề Ghana và sự tương phản trong thông điệp an ninh

Cuộc họp báo cũng cho thấy một nghịch lý trong hoạt động ngoại giao của Nga tại châu Phi. Ngoại trưởng Ghana Samuel Okudzeto Ablakwa nêu vấn đề công dân Ghana bị tuyển mộ bất hợp pháp để chiến đấu cho Nga trong cuộc chiến tại Ukraine. Ghana cho biết 62 công dân nước này đã thiệt mạng và 15 người mất tích; phía Nga nói yêu cầu của Ghana sẽ được các cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Trong cùng cuộc gặp mà Lavrov cáo buộc Ukraine đưa hoạt động khủng bố được nhà nước hậu thuẫn vào châu Phi, Ghana lại thúc ép Moscow xử lý việc tuyển mộ và những cái chết của công dân châu Phi liên quan đến cuộc chiến của Nga. Sự tương phản này cho thấy các cường quốc đang cạnh tranh bằng những câu chuyện an ninh khác nhau, trong khi các nước châu Phi phải trực tiếp giải quyết những vấn đề thực tế về chủ quyền, tuyển mộ và rủi ro mà công dân của họ phải gánh chịu.

Điều cần lưu ý

Phát biểu của Lavrov nên được hiểu trước hết là một cáo buộc có ý nghĩa chính trị trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng tại Sahel, chứ chưa phải một tường thuật đã được kiểm chứng về trách nhiệm của Ukraine. Tuyên bố này truyền tải ba thông điệp chính: Ukraine và Pháp bị mô tả là các lực lượng gây bất ổn; Africa Corps của Nga được trình bày như đối tác hợp pháp được mời; và Moscow muốn trở thành cả đồng minh an ninh ưu tiên của các chính quyền quân sự Sahel lẫn bên trung gian ngoại giao trong khu vực.