Vì sao Yemen có thể lại rơi vào chiến tranh toàn diện?

Yemen đang đứng trước nguy cơ nghiêm trọng nhất trở lại cuộc xung đột quy mô lớn kể từ lệnh đình chiến do Liên Hợp Quốc (LHQ) làm trung gian vào tháng 4/2022. Cảnh báo được đưa ra sau một loạt vụ Houthi phóng tên lửa và máy bay không người lái vào các khu vực do chính phủ kiểm soát, cùng các đòn đáp trả quân sự và những diễn biến mới đe dọa dân thường, cảng biển và tàu thương mại.

Cao ủy Nhân quyền LHQ Volker Türk cũng kêu gọi tất cả các bên chấm dứt những hành động có thể đẩy Yemen trở lại chiến tranh toàn diện. Ông nhấn mạnh người dân Yemen đã phải chịu đựng nhiều năm xung đột, di dời và khủng hoảng nhân đạo; bất kỳ đợt leo thang nào tiếp theo cũng sẽ khiến dân thường trả giá.

Các cuộc tấn công trong tháng 8 diễn ra như thế nào?

Đợt leo thang mới trải rộng trên nhiều mặt trận:

• Marib và Hadramout, ngày 6/8: Houthi sử dụng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm vào các cơ sở quân sự của chính phủ cùng nhiều khu vực khác. Các báo cáo được Security Council Report dẫn lại cho biết ít nhất 30 binh sĩ thiệt mạng và 15 người bị thương tại hai tỉnh. Riêng ở Marib, các vụ tấn công vào khu trại dành cho người sơ tán và khu dân cư khiến 2 người thiệt mạng, 14 người bị thương.
• Mocha, ngày 9–10/8: Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào thành phố cảng Mocha, còn gọi là al-Makha, bên bờ Biển Đỏ do chính phủ kiểm soát. Những vụ tấn công này được cho là gây thương vong cho dân thường và binh sĩ, đồng thời làm hư hại cơ sở hạ tầng, trong đó có các công trình cảng.
• Dân thường và thủy thủ: Văn phòng Nhân quyền LHQ cho biết ít nhất 17 dân thường được báo cáo đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của Houthi tại các khu vực do chính phủ kiểm soát kể từ ngày 6/8. LHQ cũng lo ngại sau một vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại ngoài khơi bờ biển phía nam Yemen khiến một số thủy thủ được cho là thiệt mạng, làm dấy lên trở lại câu hỏi về an toàn của hoạt động hàng hải quốc tế.

Các con số thương vong trên được tổng hợp từ những báo cáo khác nhau, liên quan đến các vụ việc khác nhau, nên không nên xem là một tổng số duy nhất. Tuy nhiên, bức tranh chung đã rõ: giao tranh gây tổn thất cho cả lực lượng quân sự lẫn dân thường, trong khi các mục tiêu hạ tầng và tuyến hàng hải cũng bị cuốn vào vòng xoáy bạo lực.

Vì sao lệnh đình chiến năm 2022 bị suy yếu?

Lệnh đình chiến do LHQ làm trung gian vào tháng 4/2022 đã giúp giảm mạnh các cuộc giao tranh lớn xuyên biên giới và dọc tiền tuyến. Tuy nhiên, thỏa thuận này không giải quyết được xung đột chính trị tại Yemen. Sau giai đoạn đình chiến, đất nước vẫn rơi vào tình trạng bế tắc chính trị và an ninh kéo dài thay vì đạt được một thỏa thuận hòa bình cuối cùng.

Điểm khác biệt này rất quan trọng. Một trạng thái yên ắng trên thực tế chỉ có thể duy trì khi các bên tiếp tục hạn chế hoạt động quân sự và giữ các kênh đàm phán. Các cuộc tấn công ở Marib, Hadramout và Mocha, sau đó là phản ứng quân sự của chính phủ cùng những đợt huy động lực lượng mới, đã phá vỡ các giới hạn không chính thức ấy và tạo ra vòng xoáy tấn công – trả đũa.

Hans Grundberg mô tả diễn biến mới là đợt gia tăng hoạt động quân sự đáng kể nhất kể từ lệnh đình chiến năm 2022. Ông cảnh báo Yemen hiện đối mặt nguy cơ xung đột quy mô lớn trở lại cao hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ khi thỏa thuận được ký kết.

LHQ đã phản ứng ra sao?

Grundberg kêu gọi chấm dứt leo thang và bảo vệ khả năng đạt được một giải pháp thông qua đàm phán. Ông cũng báo cáo trước Hội đồng Bảo an LHQ, nhắc lại rằng hoạt động quân sự gia tăng dọc các tiền tuyến Yemen có thể đưa đất nước trở lại một cuộc chiến lớn.

Trong khi đó, Türk tập trung vào cái giá trước mắt đối với người dân. Ông kêu gọi tất cả các bên kiềm chế, hạ nhiệt căng thẳng và dừng những hành động có nguy cơ đưa Yemen trở lại xung đột toàn diện. LHQ đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ dân thường và thủy thủ, trong bối cảnh các cuộc tấn công lan từ tiền tuyến trên bộ sang cảng biển và các tuyến hàng hải thương mại.

Những tuyên bố này là cảnh báo ngoại giao, không có nghĩa chiến tranh toàn diện đã chính thức bắt đầu. Chúng phản ánh đánh giá của LHQ rằng các điều kiện cho một cuộc xung đột rộng hơn đang trở nên nguy hiểm hơn, trong khi một giải pháp chính trị vẫn chưa xuất hiện.

Vì sao Rashad al-Alimi bác bỏ một lệnh đình chiến mới?

Rashad al-Alimi, Chủ tịch Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống Yemen, đã bác bỏ ý tưởng về một lệnh đình chiến tạm thời khác. Thay vào đó, ông kêu gọi một nền hòa bình lâu dài và bền vững, dựa trên một nhà nước kiểm soát vũ khí và chủ quyền; theo lập trường này, Houthi phải giải giáp và tham gia tiến trình chính trị với tư cách một lực lượng chính trị.

Lập trường của al-Alimi cho thấy bất đồng căn bản về bước đi tiếp theo. Ngoại giao LHQ ưu tiên chặn ngay đà leo thang và đưa các bên trở lại bàn đàm phán. Chính phủ Yemen thì cho rằng một khoảng ngừng tạm thời, nếu không đi kèm thỏa thuận chính trị, có thể chỉ tạo điều kiện để Houthi duy trì hoặc khôi phục năng lực quân sự.

Khoảng cách này khiến việc hạ nhiệt trở nên khó khăn hơn: một bên yêu cầu lập tức dừng giao tranh, còn chính phủ được quốc tế công nhận cho rằng một lệnh ngừng bắn tạm thời là chưa đủ để tạo ra hòa bình bền vững.

Vì sao Biển Đỏ quan trọng với khu vực và thế giới?

Đợt leo thang không chỉ gây hậu quả trong phạm vi Yemen. Houthi đã tấn công một cảng bên bờ Biển Đỏ và một tàu thương mại, khiến LHQ lo ngại về an toàn của hoạt động vận tải dân sự và thương mại quốc tế.

Nếu các cuộc tấn công nhằm vào cảng hoặc tàu thương mại tiếp diễn, tuyến hàng hải trong khu vực có thể trở nên khó dự đoán hơn, gây thêm sức ép cho các hãng vận tải và làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Rủi ro không chỉ nằm ở thiệt hại tại chỗ của từng vụ tấn công: bất ổn hàng hải có thể nối xung đột nội bộ Yemen với những đối đầu rộng hơn trong khu vực và hoạt động quân sự của các lực lượng hải quân quốc tế.

LHQ đã gọi các cuộc tấn công vào tàu dân sự là không thể chấp nhận và cảnh báo về sinh mạng của thủy thủ. Vì vậy, nếu xung đột mở rộng, khủng hoảng nhân đạo tại Yemen có thể chồng thêm lên những gián đoạn kinh tế và an ninh vượt ra ngoài biên giới nước này.

Nguy cơ lớn nhất hiện nay

Yemen chưa trở lại cuộc chiến toàn diện như trước đây. Nhưng các cuộc tấn công mới đã làm suy yếu phần lớn sự kiềm chế trên thực tế vốn giúp các tiền tuyến tương đối yên ắng sau năm 2022. Thương vong dân sự, các vụ đánh vào vị trí quân sự, hư hại cảng và bạo lực trên biển đang tác động qua lại, khiến tình hình dễ trượt sang một vòng xoáy nguy hiểm hơn.

Cảnh báo của Türk vì thế vừa cấp bách vừa có điều kiện: Yemen vẫn có thể tránh một cuộc chiến rộng hơn, nhưng chỉ khi tất cả các bên dừng leo thang. Đánh giá của Grundberg cho thấy mức độ rủi ro rõ ràng hơn: bế tắc chính trị sau lệnh đình chiến năm 2022 đã khiến Yemen đặc biệt dễ tổn thương trước một đợt suy thoái nhanh chóng, còn các cuộc giao tranh mới là phép thử nghiêm trọng nhất đối với thế yên ắng mong manh này.