Houthi gây sức ép lên dầu mỏ Saudi Arabia: Điều gì đã được xác nhận?

Điểm nóng rõ nhất: nhà máy lọc dầu Jazan

Cuộc đối đầu giữa Houthi và Saudi Arabia đã vượt ra ngoài các vụ tấn công xuyên biên giới, trở thành rủi ro trực tiếp đối với cơ sở hạ tầng dầu mỏ và hoạt động vận tải qua Biển Đỏ. Tâm điểm hiện nay là nhà máy lọc dầu Jazan của Saudi Aramco.

Houthi tuyên bố đã tấn công các cơ sở của Aramco tại Jazan và Yanbu. Một video được Reuters xác minh cho thấy cột khói lớn bốc lên từ hướng nhà máy ở Jazan, trong khi giới chức Saudi Arabia xác nhận có hỏa hoạn tại cơ sở này.

Nhà máy Jazan được thiết kế để xử lý khoảng 400.000 thùng dầu thô mỗi ngày. Một báo cáo của IIR được các nguồn tin dẫn lại cho biết cơ sở này đã phải đóng cửa sau khi tổ hợp chu trình khí hóa tích hợp (IGCC) và khu bồn chứa bị hư hại; thời điểm sửa chữa dự kiến hoàn tất vào giữa tháng 8. Tuy nhiên, chưa có đánh giá thiệt hại chi tiết được Saudi Arabia hoặc Aramco công bố chính thức. Vì vậy, mức độ ảnh hưởng chính xác đến công suất vận hành vẫn cần được xem xét thận trọng.

Ngày 13 tháng 8, Houthi tiếp tục tuyên bố đã sử dụng hai máy bay không người lái để tấn công nhà máy tại Jazan. Reuters đưa tin về tuyên bố này, đồng thời lưu ý rằng Saudi Arabia chưa lập tức phản hồi. Cần phân biệt rõ ba tầng thông tin: tuyên bố nhận trách nhiệm của Houthi, bằng chứng về một vụ hỏa hoạn và việc nhà máy bị mất công suất trong thời gian dài là những vấn đề riêng biệt, cần được kiểm chứng riêng.

“Phong tỏa” có đồng nghĩa với đóng cửa hoàn toàn Bab al-Mandeb?

Houthi đã tuyên bố lệnh cấm vận hàng hải đối với tàu thuyền liên quan đến Saudi Arabia. Một số bản tin mô tả động thái này như lời đe dọa đóng hoặc kiểm soát eo biển Bab al-Mandeb đối với tàu có liên hệ với Saudi Arabia — tuyến hàng hải nối Biển Đỏ với vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Các bằng chứng hiện có cho thấy hoạt động vận tải bị gián đoạn nghiêm trọng và nhiều doanh nghiệp phải tránh rủi ro, nhưng chưa xác nhận việc eo biển này bị đóng hoàn toàn trên thực tế đối với mọi tàu Saudi.

Saudi Arabia chủ yếu chuyển hướng hàng xuất khẩu từ các cảng phía tây thay vì dừng hẳn dòng dầu. Theo The National, lượng dầu thô Saudi được bốc tại bờ biển phía tây để đi qua Bab al-Mandeb đã giảm xuống gần bằng 0 sau khi Houthi công bố lệnh cấm vận. Trong khi đó, dòng dầu qua kênh đào Suez tăng lên khoảng 1,06 triệu thùng mỗi ngày trong tuần được báo cáo.

Một số tàu đã nhận hàng trước khi lệnh cấm vận được ban bố vẫn tiếp tục đi qua eo biển, cho thấy từ “phong tỏa” không nên tự động được hiểu là toàn bộ tuyến đường đã bị đóng kín.

Vì sao các lô dầu Saudi trở nên khó theo dõi?

Rủi ro an ninh cũng khiến việc xác định quy mô xuất khẩu trở nên khó khăn hơn. Reuters cho biết các tàu chở dầu Saudi từ Yanbu ngày càng tắt tín hiệu của hệ thống nhận dạng tự động (AIS), một hệ thống thường được dùng để theo dõi vị trí tàu. Các nhà phân tích nói những chuyến bốc dầu gần đây được thực hiện ở trạng thái “tối”, tức không phát tín hiệu theo dõi công khai.

Các công ty dữ liệu đưa ra những ước tính rất khác nhau về khối lượng dầu bị ảnh hưởng. Vì vậy, chưa thể xác định chắc chắn mức sụt giảm thực tế chỉ dựa trên dữ liệu theo dõi tàu.

Vai trò của Iran được hỗ trợ đến đâu bởi bằng chứng?

Cáo buộc có cơ sở nguồn tin rõ nhất liên quan đến nhân sự và thiết bị của Iran. Reuters, dẫn bốn nguồn tin trong đó có các nguồn tin Iran, đưa tin Tehran đã đưa các chỉ huy IRGC, cố vấn quân sự cùng thiết bị liên quan đến tên lửa và máy bay không người lái vào Yemen trong tháng 7. Theo các nguồn tin này, động thái nhằm củng cố khả năng đe dọa hoạt động vận tải qua Biển Đỏ của Houthi.

Một bản tin khác của Reuters dẫn lời một quan chức cấp cao Saudi cho biết Riyadh dự đoán các cuộc tấn công phối hợp có thể xảy ra từ lực lượng dân quân Iraq ở phía bắc và Houthi ở phía nam, dưới sự giám sát của IRGC. Các mục tiêu tiềm năng được nêu gồm cơ sở năng lượng, cảng biển và sân bay.

Tuy nhiên, những thông tin trên chưa độc lập xác nhận mọi chi tiết đang được lan truyền. Các cáo buộc về liên lạc bị chặn, danh sách mục tiêu cụ thể, việc triển khai vũ khí hải quân, hướng dẫn bố trí tên lửa, chỉ dẫn né tránh đòn trả đũa của Saudi Arabia hay sự phối hợp chắc chắn giữa Houthi và các nhóm dân quân Iraq nên được mô tả là cáo buộc tình báo chưa được kiểm chứng, không phải sự thật đã được xác lập.

Xuất khẩu dầu Saudi bị ảnh hưởng như thế nào?

Tác động thương mại đã thể hiện qua cách định tuyến và phân bổ hàng hóa:

• Các chuyến hàng từ bờ biển phía tây đối mặt với rủi ro an ninh và nguy cơ bị theo dõi cao hơn, thúc đẩy việc vận chuyển bí mật hoặc chuyển hướng.
• Một phần dầu thô được chuyển qua tuyến kênh đào Suez thay vì đi qua khu vực phía nam Biển Đỏ.
• Reuters cho biết Aramco đã phân bổ dầu thô tháng 9 cho một số khách hàng châu Á mua theo hợp đồng dài hạn theo cách không thường lệ, sau khi xung đột làm gián đoạn xuất khẩu.
• Aramco cũng được cho là đã đàm phán để cung cấp một số loại dầu cho các nhà máy lọc dầu châu Á theo tuyến không đi qua eo biển Hormuz, trong đó có phương án chuyển dầu giữa tàu với tàu gần Fujairah.

Các nguồn hiện có chưa đủ đáng tin cậy để xác nhận con số 70% hoạt động bốc dầu của Saudi bị đình trệ hoặc mức chi phí vận tải tăng chính xác 5–9 USD cho mỗi thùng. Những con số này không nên được xem là kết luận đã được chứng minh.

Phản ứng quân sự và ngoại giao của Riyadh

Các lực lượng được Saudi Arabia hậu thuẫn đã tấn công những vị trí của Houthi sau các vụ nhằm vào cơ sở dầu mỏ của Saudi trên bờ Biển Đỏ, mở rộng vòng xoáy tấn công và trả đũa.

Riyadh đồng thời thúc đẩy một cơ chế phòng thủ hàng hải đa quốc gia nhằm bảo vệ tàu thương mại, quyền tự do hàng hải và các tuyến cung ứng năng lượng tại Biển Đỏ, Bab al-Mandeb và vịnh Aden.

Quy mô của sáng kiến thay đổi theo từng giai đoạn khi các nước bày tỏ ủng hộ hoặc hoàn tất thủ tục tham gia. Những bản tin ban đầu cho biết 14 quốc gia, trong đó có Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, đã ủng hộ kế hoạch. Các bản tin sau phân biệt giữa những nước ký tuyên bố chung và những nước chính thức gia nhập. Do đó, cụm từ “liên minh 14 nước” nên được hiểu là mô tả đang diễn biến, không phải một thước đo cố định về năng lực tác chiến.

Saudi Arabia cũng ký thỏa thuận phòng thủ chung với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ trong bối cảnh khủng hoảng khu vực lan rộng. Những bước đi này cho thấy Riyadh nhìn nhận các cuộc tấn công không chỉ là vấn đề an ninh năng lượng, mà còn là một thách thức an ninh khu vực.

Những điểm vẫn chưa được xác nhận

Các nguồn được xem xét chưa xác lập chắc chắn những nội dung sau:

• Bab al-Mandeb đã bị đóng hoàn toàn đối với tàu Saudi;
• Houthi đã tấn công tất cả mục tiêu được nêu trong các bản tin, trong đó có sân bay Najran;
• hoạt động bốc dầu giảm đúng 70% và chi phí vận tải tăng chính xác 5–9 USD mỗi thùng;
• Saudi Arabia đã quyết định đình chỉ quyền tiếp cận quân sự của Mỹ;
• Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) và Liên Hợp Quốc đã đưa ra đúng những tuyên bố lên án được gán cho họ; và
• chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đã đưa ra chính xác lời cam kết được trích dẫn.

Bức tranh tổng thể cho thấy một đợt leo thang nghiêm trọng: các cuộc tấn công và lời đe dọa của Houthi đang gây sức ép lên tài sản năng lượng của Saudi Arabia cũng như các tuyến xuất khẩu qua Biển Đỏ; trong khi đó, các bản tin cho thấy Iran có hỗ trợ hậu cần và Riyadh đang triển khai những biện pháp quân sự, hàng hải đối phó.

Kết luận chính xác nhất không phải là mọi chi tiết đều đã được chứng minh. Điều có thể nói chắc hơn là cuộc đối đầu đã làm đảo lộn các giả định về logistics và an ninh vốn underpin hoạt động xuất khẩu dầu thô của Saudi Arabia — và mức độ nghiêm trọng có thể tăng lên nếu các cuộc tấn công lan sang thêm cảng, nhà máy lọc dầu hoặc tuyến hàng hải.