Trump dọa ném bom Oman, tiết lộ kênh liên lạc bí mật với Vệ binh Cách mạng Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đẩy căng thẳng quanh eo biển Hormuz lên một nấc mới trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với phóng viên Fox News Trey Yingst ngày 17/8. Khi được hỏi về các cuộc đàm phán song song giữa Iran và Oman, ông nói: “Nếu Oman cản đường, chúng ta sẽ ném bom tan tành nước này.” Theo các bản tin, Trump đang đề cập đến nỗ lực của Oman nhằm đàm phán với Iran về việc quản lý và mở lại tuyến đường thủy chiến lược này.

Trump cũng cho biết Mỹ đã thiết lập một kênh liên lạc bí mật trực tiếp với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC)—một lực lượng an ninh và quân sự quyền lực của Tehran. Tuy vậy, ông đồng thời kêu gọi Iran đầu hàng, nói rằng mình “không có lịch trình cụ thể” cho một thỏa thuận và không vội kết thúc đàm phán.

Trump nói gì về Oman?

Lời đe dọa của Trump mang tính điều kiện: ông mô tả hành động quân sự là phản ứng nếu Oman cản trở nỗ lực của Mỹ nhằm đạt thỏa thuận với Tehran. Oman không tiến hành cùng một vòng đàm phán với Washington. Nước này đang làm việc riêng với Iran về một phương án cho tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz.

Điều đó đặt hai tiến trình ngoại giao vào thế đối đầu trực tiếp. Đàm phán Iran–Oman có thể tạo ra một tuyến hàng hải để Tehran giữ vai trò đáng kể trong việc kiểm soát các tàu đi vào vùng Vịnh. Trong khi đó, Mỹ khẳng định Washington phải kiểm soát tuyến đường thủy và theo đuổi một thỏa thuận riêng với Iran.

Kênh liên lạc với IRGC và cách Trump mặc cả

Việc Trump tiết lộ kênh liên lạc bí mật cho thấy Washington có thể đang trao đổi trực tiếp với một cơ quan an ninh then chốt của Iran, trong lúc Oman vẫn đảm nhiệm vai trò trung gian. Các thông tin hiện có chưa cho biết ai tham gia kênh này, nó vận hành theo hình thức nào hay có thẩm quyền đàm phán đến đâu. Vì vậy, phạm vi thực tế của kênh liên lạc vẫn chưa rõ.

Trump cũng nói ông không làm việc theo một thời hạn cố định. Yêu cầu Iran “giương cờ trắng đầu hàng” cho thấy ông đang mô tả quá trình đàm phán bằng ngôn ngữ cưỡng ép, thay vì phát tín hiệu về một thỏa hiệp sắp đạt được.

Ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân hay giành quyền kiểm soát Hormuz?

Trump nhiều lần nói mục tiêu trung tâm của Mỹ là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Nhưng riêng về eo biển Hormuz, ông tuyên bố rằng sau khi đánh bại Iran, Mỹ có thể tuyên bố tuyến đường thủy này là lãnh thổ Mỹ và sẽ làm như vậy “rất sớm”. Iran bác bỏ tuyên bố này, cho rằng eo biển không thể bị chiếm giữ bằng một bài đăng, tàu sân bay hay mệnh lệnh chính trị.

Hai lập trường trên phản ánh hai mục tiêu khác nhau. Mục tiêu thứ nhất liên quan đến an ninh và ngăn phổ biến hạt nhân. Mục tiêu thứ hai là một yêu sách rộng hơn nhiều về quyền kiểm soát một tuyến hàng hải quốc tế có ý nghĩa chiến lược. Trước khủng hoảng, khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt toàn cầu đi qua eo biển này.

Các thông tin được cung cấp không cho thấy thỏa thuận Iran–Oman sẽ chuyển chủ quyền eo biển cho Iran hoặc Oman. Nội dung được mô tả là một hành lang hàng hải được hai bên thương lượng cùng các cơ chế quản lý luồng tàu.

Iran và Oman đang đàm phán điều gì?

Iran và Oman cho biết hai nước đã thống nhất tọa độ địa lý của một tuyến vận tải thương mại được đề xuất qua eo biển Hormuz và đang chuẩn bị công bố chung. Những bản tin sau đó mô tả đây là tuyến tạm thời, có thể đi qua lãnh hải Iran, qua đó trao cho Tehran quyền kiểm soát tàu thuyền đi vào vùng Vịnh.

Các nguồn tin gắn với Iran còn cho biết thỏa thuận có thể cấm tàu Mỹ và Israel sử dụng tuyến này, đồng thời áp dụng hình phạt với bên vi phạm. Đây là những chi tiết xuất phát từ truyền thông nhà nước hoặc các nguồn liên quan Iran, không phải lập trường đã được Washington chấp thuận.

Theo Tehran, riêng thỏa thuận về tuyến hàng hải vẫn chưa đủ để mở lại hoàn toàn eo biển. Iran yêu cầu Mỹ trước hết phải:

• dỡ bỏ phong tỏa hải quân;
• gỡ các lệnh trừng phạt;
• rút lực lượng quân sự khỏi khu vực;
• chấm dứt các cuộc tấn công;
• giải phóng tài sản bị đóng băng; và
• bồi thường thiệt hại chiến tranh.

Iran cũng phủ nhận đang đàm phán trực tiếp với Washington nếu các điều kiện trên chưa được đáp ứng, đồng thời nói rằng thông điệp giữa hai bên được chuyển qua các nước trung gian.

Vì sao vai trò của Oman đặc biệt quan trọng?

Tầm quan trọng của Oman không chỉ nằm ở vị trí địa lý. Quốc gia này giáp phía nam eo biển Hormuz và từ lâu được xem là kênh trung gian ngoại giao giữa Washington và Tehran. Vị trí đó giúp Oman vừa có vai trò thực tế trong bất kỳ thỏa thuận vận tải nào, vừa có thể chuyển thông điệp giữa hai chính phủ vốn khẳng định họ không đàm phán trực tiếp với nhau.

Vì thế, lời đe dọa của Trump có ý nghĩa đặc biệt nghiêm trọng. Đe dọa quân sự Oman có nguy cơ làm suy yếu bên trung gian được cho là có khả năng liên lạc với cả hai phía, đồng thời nhắm vào một quốc gia đang tham gia xây dựng thỏa thuận tuyến hàng hải. Điều này có thể khiến việc mở lại eo biển bằng thương lượng trở nên khó khăn hơn, trong khi Washington, Tehran và Muscat vẫn theo đuổi những kế hoạch vừa chồng lấn vừa mâu thuẫn.

Hệ quả không chỉ giới hạn ở Trung Đông. Eo biển Hormuz là một điểm nghẽn năng lượng quan trọng của thế giới, nơi khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt toàn cầu từng được vận chuyển qua. Việc tàu thuyền có thể hoạt động trở lại hay không sẽ phụ thuộc không chỉ vào tuyến đường Iran và Oman đang bàn thảo, mà còn vào các bất đồng chưa được giải quyết giữa Mỹ và Iran về trừng phạt, sức ép quân sự, bồi thường và quyền kiểm soát lối vào eo biển.