Tranh chấp Italy – Tây Ban Nha về Ceuta: Schengen đang bị thử thách ra sao?

Chuyện gì đã xảy ra ở Ceuta?

Cuộc khủng hoảng bắt đầu vào ngày 30–31/7/2026, khi một lượng lớn người di chuyển từ Morocco vào Ceuta — vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha nằm ở Bắc Phi. Các con số được công bố không hoàn toàn thống nhất: Bộ trưởng Nội vụ Tây Ban Nha nói khoảng 72.000 người đã vượt qua trong hai ngày, trong khi một số báo cáo khác ước tính con số này vào khoảng 78.000. Tây Ban Nha cho biết khoảng 70.000 người sau đó đã trở lại Morocco.

Quy mô bất thường của sự việc khiến Madrid triển khai thêm lực lượng quân đội và cảnh sát tại Ceuta. Brussels cũng triệu tập các bộ trưởng nội vụ EU để thảo luận về hoạt động buôn người, chính sách hồi hương và hợp tác với các quốc gia xuất phát hoặc trung chuyển người di cư.

Vì sao Italy phản ứng mạnh?

Ngày 31/7, Rome thông báo tái áp dụng các biện pháp kiểm soát đối với người đến từ Tây Ban Nha trong khoảng một tháng. Phạm vi tập trung vào công dân ngoài EU; công dân Italy, Tây Ban Nha và các nước EU khác không bị ảnh hưởng theo cách tương tự. Italy lập luận rằng cần ngăn nguy cơ những người đã vào Ceuta tiếp tục di chuyển bất thường sang lãnh thổ Italy, đồng thời bảo vệ an ninh nội địa.

Thủ tướng Giorgia Meloni, Phó thủ tướng Matteo Salvini và Ngoại trưởng Antonio Tajani còn kêu gọi đình chỉ thỏa thuận Schengen liên quan đến Tây Ban Nha, thậm chí đề cập khả năng xem xét tư cách tham gia khu vực tự do đi lại của Madrid.

Tajani sau đó nói: “Thay vì lo lắng về chúng tôi, Tây Ban Nha nên lo lắng về Morocco”, cho rằng nguồn gốc trực tiếp của dòng người là biên giới Morocco–Ceuta chứ không phải Italy.

Tây Ban Nha đáp trả thế nào?

Madrid phản đối việc bị quy trách nhiệm sau một tình huống biên giới được mô tả là khẩn cấp và bất ngờ. Chính phủ của Thủ tướng Pedro Sánchez kết hợp nhiều biện pháp: tăng cường quân đội và cảnh sát, đưa người trở lại Morocco, đồng thời yêu cầu Italy dỡ bỏ các biện pháp kiểm tra.

Sau khi Rome từ chối, Tây Ban Nha bắt đầu kiểm tra các hành khách đến từ Italy bằng đường hàng không và đường biển, từ ngày 8/8 đến ngày 7/9/2026. Theo danh mục kiểm soát biên giới của Ủy ban châu Âu, Madrid viện dẫn nguy cơ đối với trật tự công cộng, an ninh nội địa và việc quản lý dòng người di cư quy mô lớn trong khu vực Schengen.

Trong ngày đầu tiên, cảnh sát Tây Ban Nha đã kiểm tra khoảng 200 hành khách tại sáu sân bay lớn.

Đây có phải là “đình chỉ Schengen” không?

Về chính trị, Italy mô tả quyết định của mình là đình chỉ cơ chế đi lại tự do với Tây Ban Nha. Tuy nhiên, về pháp lý và thực tế, đây là việc tái áp dụng kiểm soát biên giới nội bộ trong thời hạn xác định, chứ không phải Tây Ban Nha bị khai trừ khỏi Schengen hay toàn bộ công dân EU bị cấm đi lại.

Các biện pháp đều có thời điểm bắt đầu và kết thúc cụ thể, đồng thời phải tuân thủ quy định và cơ chế giám sát của EU. Dù vậy, việc hai nước lớn trong EU áp dụng kiểm soát trả đũa lẫn nhau vẫn mang ý nghĩa chính trị đáng kể. Nếu các biện pháp tạm thời liên tục được kéo dài hoặc lặp lại, niềm tin vào nguyên tắc tự do đi lại của Schengen có thể suy yếu.

Morocco giữ vai trò then chốt

Cuộc khủng hoảng cũng phơi bày mức độ phụ thuộc của châu Âu vào hợp tác của Morocco. Tây Ban Nha cần Rabat để kiểm soát các tuyến đường hướng tới Ceuta và tiếp nhận người được đưa trở lại. Italy thì cho rằng EU cần gây sức ép rõ ràng hơn, đồng thời xây dựng cơ chế hợp tác có cấu trúc hơn với các nước trung chuyển, thay vì coi sự việc chỉ là thất bại quản lý của Tây Ban Nha.

Việc nhà chức trách Morocco bắt giữ hàng chục người tìm cách vượt vào Ceuta từ khu vực Fnideq cho thấy lực lượng Morocco có vai trò quyết định trong việc ngăn các đợt di chuyển mới.

Tranh chấp phản ánh bất đồng chính sách di cư

Đằng sau các thủ tục kiểm tra tại sân bay và cảng biển là cuộc tranh luận lớn hơn về cách EU nên xử lý di cư bất thường.

Italy, dưới liên minh cánh hữu của bà Meloni, ưu tiên răn đe, kiểm soát biên giới bên ngoài và “đưa” trách nhiệm quản lý di cư ra ngoài lãnh thổ EU. Rome cũng ủng hộ các ý tưởng như xây dựng trung tâm hồi hương tại các nước thứ ba với sự hỗ trợ của EU, dù những đề xuất này vấp phải lo ngại về pháp lý, nhân quyền và tính khả thi.

Chính phủ trung tả của ông Sánchez nhấn mạnh trách nhiệm chung của EU và các công cụ quản lý di cư hợp pháp, đồng thời phản đối việc biến Tây Ban Nha thành bên chịu phạt sau khủng hoảng Ceuta. Vì thế, cuộc đối đầu hiện nay vừa là phản ứng an ninh trước mắt, vừa là cuộc cạnh tranh về mô hình chính sách di cư sẽ định hình EU.

Điều gì có thể xảy ra tiếp theo?

Trước mắt, các biện pháp kiểm soát có thời hạn của hai nước vẫn là những bước đi tạm thời. EU sẽ phải cân bằng ba mục tiêu: ngăn hoạt động buôn người, tăng hiệu quả hồi hương và duy trì nguyên tắc tự do đi lại trong Schengen.

Sự việc chưa cho thấy Schengen đã tan vỡ. Nhưng nếu các quốc gia thành viên ngày càng dùng kiểm soát biên giới nội bộ để phản ứng với những cú sốc di cư, tiền lệ này có thể khiến cơ chế tự do đi lại trở nên mong manh hơn.

Các thông tin cho rằng Phần Lan, Đan Mạch hoặc Cộng hòa Czech đã áp dụng những hạn chế trực tiếp tương tự vụ Ceuta chưa được các nguồn mạnh nhất xác nhận. Do đó, chưa có đủ cơ sở để xem các nước này là một phần của biện pháp song phương Italy–Tây Ban Nha.