Tranh chấp tại Shuafat: Ai sẽ quản lý trường học và cơ sở y tế của UNRWA?

Tranh chấp tại Shuafat không chỉ là câu chuyện ai sở hữu một vài tòa nhà. Đây đồng thời là bất đồng về quyền sử dụng tài sản, địa vị pháp lý của Cơ quan Cứu trợ và Việc làm của Liên Hợp Quốc dành cho người tị nạn Palestine (UNRWA), và câu hỏi ai sẽ cung cấp trường học, chăm sóc sức khỏe cùng dịch vụ cộng đồng cho cư dân trại tị nạn ở Đông Jerusalem.

UNRWA nói các quan chức thành phố Jerusalem cùng lực lượng an ninh Israel đã vào những cơ sở của cơ quan này tại Shuafat mà không được phép và đang tiếp quản các tòa nhà vẫn là cơ sở của Liên Hợp Quốc. Ngược lại, chính quyền thành phố Jerusalem khẳng định các bất động sản này thuộc sở hữu tư nhân, còn UNRWA đã sử dụng chúng khi chưa có giấy phép cần thiết hoặc thỏa thuận thuê hợp lệ. Các thông tin công khai hiện có chưa bao gồm hồ sơ quyền sở hữu, điều khoản thuê, số tiền thuê bị cho là còn nợ hay phán quyết cuối cùng của tòa án để giải quyết những tuyên bố đối lập này.

Hai bên nói gì?

UNRWA: Cơ sở của Liên Hợp Quốc bị vào trái phép

Theo UNRWA, các địa điểm tranh chấp gồm một khu trường học, một trung tâm y tế và một văn phòng dịch vụ cộng đồng. Cơ quan này coi đó là các cơ sở UNRWA và cáo buộc nhân viên liên quan đến chính quyền thành phố Jerusalem đã vào bên trong cùng lực lượng an ninh Israel mà không có sự cho phép của Liên Hợp Quốc. Với UNRWA, đây không đơn thuần là tranh chấp giữa chủ nhà và bên thuê, mà là hành động can thiệp vào những cơ sở được cơ quan này xem là được bảo vệ bởi các đặc quyền và quyền miễn trừ của Liên Hợp Quốc.

Lo ngại của UNRWA cũng mang tính vận hành. Shuafat từng là một trong những địa điểm cung cấp dịch vụ chính của cơ quan này tại Đông Jerusalem. Hồ sơ của UNRWA cho biết trại có ba trường học và một trung tâm y tế; ba trường phục vụ khoảng 1.500 học sinh.

Chính quyền Jerusalem: Tài sản tư nhân bị sử dụng khi chưa được phép

Chính quyền thành phố Jerusalem bác bỏ tuyên bố rằng các tòa nhà thuộc sở hữu của UNRWA. Theo lập trường được đưa tin, đây là các tài sản tư nhân và UNRWA đã sử dụng chúng khi chưa có sự cho phép phù hợp, bao gồm những sắp xếp liên quan đến tiền thuê. Vì vậy, chính quyền mô tả hành động của mình là xử lý việc sử dụng tài sản tư nhân không đúng quy định, chứ không phải tịch thu cơ sở của Liên Hợp Quốc.

Điểm thiếu hụt về bằng chứng công khai rất quan trọng: các bản tin được xem xét chưa xác định cụ thể hồ sơ sở hữu, nghĩa vụ thuê, khoản tiền thuê bị cáo buộc còn thiếu hoặc căn cứ pháp lý cho việc vào các cơ sở. Do đó, những chi tiết này cần được xem là các tuyên bố đang tranh chấp, chưa phải sự thật đã được giải quyết.

Tranh chấp cũng là câu chuyện về dịch vụ thay thế

Bất đồng còn xoay quanh việc điều gì sẽ xảy ra với những dịch vụ trước đây do UNRWA cung cấp. UNRWA cho rằng việc đóng cửa và vào các cơ sở đe dọa hoạt động giáo dục cho trẻ em người tị nạn, chăm sóc sức khỏe ban đầu và hỗ trợ cộng đồng. Trong khi đó, chính sách của Israel hướng tới việc thay thế vai trò của UNRWA bằng dịch vụ do các cơ quan công của Israel và những tổ chức khác cung cấp.

Tuy nhiên, việc công bố một dịch vụ thay thế không tự động giải quyết vấn đề trên thực tế. Dịch vụ mới phải có sẵn, dễ tiếp cận và được duy trì liên tục đối với những người vốn phụ thuộc vào trường học, phòng khám và văn phòng cộng đồng cũ.

Shuafat nằm trong chính sách rộng hơn của Israel đối với UNRWA

Tháng 10/2024, Quốc hội Israel thông qua luật nhằm chấm dứt hoạt động của UNRWA tại những khu vực Israel coi là thuộc chủ quyền của mình, trong đó có Đông Jerusalem, đồng thời cắt đứt liên lạc chính thức với cơ quan này. Ngày 29/12/2025, một sửa đổi đã làm rõ và mở rộng các hạn chế, bao gồm những quy định ảnh hưởng đến hoạt động của UNRWA và quan hệ giữa cơ quan này với chính quyền Israel.

Các biện pháp này vượt ra ngoài việc cấm hoạt động chính thức. Một phân tích pháp lý về khung luật sửa đổi cho biết những quy định mới có thể ảnh hưởng đến đặc quyền và quyền miễn trừ của UNRWA, cũng như việc cung cấp các tiện ích thiết yếu như nước và điện. Theo các thông tin dựa trên tường thuật của UNRWA, điện và nước tại các cơ sở liên quan đến UNRWA ở Shuafat đã bị cắt trong hai ngày 27 và 28/1/2026; những địa điểm bị ảnh hưởng gồm trường học, trung tâm y tế và các điểm dịch vụ khác.

Một bước leo thang rõ rệt khác xảy ra tại trụ sở cũ của UNRWA ở khu Sheikh Jarrah. Nhà chức trách Israel đã giành quyền kiểm soát khu phức hợp, sau đó các công trình tại đây bị phá dỡ ngày 20/1/2026. Các quan chức Liên Hợp Quốc và một nhóm chính phủ nước ngoài lên án hành động này, trong khi Israel cho rằng những hạn chế đối với UNRWA là cơ sở để can thiệp.

Tháng 5/2026, nội các Israel phê duyệt kế hoạch xây dựng một khu phức hợp quốc phòng trên khu đất của trụ sở cũ. Dự án được công bố gồm một bảo tàng quân sự, một trung tâm tuyển quân và văn phòng của Bộ Quốc phòng. Nhìn tổng thể, các động thái tại Shuafat, việc hạn chế tiện ích, lệnh đóng cửa và kế hoạch phát triển lại khu Sheikh Jarrah cho thấy chính sách này đã tác động cả đến khả năng hoạt động của UNRWA lẫn những địa điểm vật lý mà cơ quan này từng sử dụng.

Hệ quả nhân đạo đối với người dân

Tác động của vụ việc vượt xa câu hỏi về quyền sở hữu. Việc đóng cửa các trường UNRWA tại Đông Jerusalem đã làm gián đoạn việc học của trẻ em người tị nạn Palestine. Tháng 4/2025, UNRWA cho biết các quan chức thành phố Jerusalem, đi cùng lực lượng an ninh Israel, đã vào sáu trường của cơ quan này ở Đông Jerusalem và ban hành lệnh đóng cửa có hiệu lực sau 30 ngày. Các báo cáo về Shuafat cho biết ba trường UNRWA trong trại từng phục vụ khoảng 1.500 học sinh, dù số em bị ảnh hưởng bởi một lệnh đóng cửa cụ thể còn tùy vào thời điểm và phạm vi của lệnh đó.

Chăm sóc sức khỏe cũng bị ảnh hưởng. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc lên án việc nhà chức trách Israel vào và tạm thời đóng cửa Trung tâm Y tế Jerusalem của UNRWA ngày 12/1/2026. Ông cho biết cơ sở này phục vụ hàng trăm bệnh nhân người tị nạn Palestine mỗi ngày và với nhiều người, đây là nơi duy nhất họ có thể tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Những gián đoạn này diễn ra trong một cuộc khủng hoảng tiếp cận rộng hơn tại Bờ Tây. Liên Hợp Quốc cho biết hoạt động nhân đạo đang bị trì hoãn và hạn chế bởi mạng lưới hơn 900 chướng ngại vật vật lý, gồm trạm kiểm soát, cổng và rào chắn đường bộ. Dữ liệu của Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên Hợp Quốc (OCHA), được Al Jazeera đưa tin, ghi nhận 3.033 vụ tấn công của người định cư Israel trong khoảng thời gian từ ngày 1/1/2025 đến ngày 30/6/2026.

Hệ quả vì thế mang tính cộng dồn: trẻ em bị gián đoạn việc học, bệnh nhân mất nơi chăm sóc quen thuộc, còn các cơ quan cứu trợ phải cung cấp hỗ trợ trong điều kiện đi lại ngày càng bị hạn chế. Tranh chấp tại Shuafat không chỉ quan trọng vì câu hỏi ai kiểm soát một số tòa nhà, mà còn vì quyền kiểm soát những tòa nhà đó quyết định các dịch vụ thiết yếu có tiếp tục tồn tại hay không và ai sẽ chịu trách nhiệm thay thế chúng.