Vì sao Mỹ lại cân nhắc trừng phạt thẩm phán Alexandre de Moraes?

Financial Times đưa tin chính phủ Mỹ đã thảo luận về khả năng áp đặt các biện pháp trừng phạt mới đối với Alexandre de Moraes, thẩm phán Tòa án Tối cao Brazil. Tuy nhiên, theo thông tin được Reuters dẫn lại từ những người nắm rõ vấn đề, Washington chưa công bố quyết định cuối cùng.

Nếu được thực hiện, động thái này sẽ khơi lại một trong những tranh chấp nhạy cảm nhất giữa Mỹ và Brazil: liệu các biện pháp của Moraes trong những vụ án liên quan đến Jair Bolsonaro là thực thi pháp luật hay là sự lạm quyền tư pháp và hạn chế tự do ngôn luận.

Điều gì khiến Mỹ xem xét lại các biện pháp trừng phạt?

Cuộc thảo luận mới xuất hiện trong lúc quan hệ Mỹ - Brazil đang xấu đi vì những bất đồng chính trị và thương mại. Các đồng minh của Bolsonaro mô tả việc truy tố cựu tổng thống là một cuộc đàn áp mang động cơ chính trị. Trong khi đó, các quan chức Mỹ trước đây cáo buộc Moraes cho phép bắt giữ tùy tiện trước xét xử và hạn chế quyền tự do biểu đạt.

Một yếu tố khác là sự vận động chính trị của những người ủng hộ Bolsonaro tại Washington. Eduardo Bolsonaro, con trai cựu tổng thống, từng kêu gọi chính quyền Mỹ xem xét các biện pháp nhằm vào vị thẩm phán mà ông cho là đang chủ trì một cuộc “đàn áp” cha mình.

Tranh cãi cũng liên quan đến các lệnh của Moraes đối với hoạt động trên mạng xã hội. Chính quyền Tổng thống Donald Trump từng cảnh báo rằng một số chỉ thị của thẩm phán yêu cầu nền tảng video cánh hữu Rumble đình chỉ và ngừng kiếm tiền từ tài khoản của một người dùng có thể không có hiệu lực tại Mỹ.

Vai trò của Alexandre de Moraes trong vụ án Bolsonaro

Moraes giữ vai trò tư pháp trung tâm trong các cuộc điều tra và thủ tục tố tụng liên quan đến cáo buộc Bolsonaro cùng những người ủng hộ đã tìm cách đảo ngược kết quả cuộc bầu cử tổng thống năm 2022. Bolsonaro sau đó bị kết tội và ngồi tù trong vụ án này.

Những người ủng hộ cựu tổng thống, trong đó có Bolsonaro, bác bỏ các cáo buộc và công kích Moraes. Ngược lại, phía Mỹ cho rằng việc thẩm phán sử dụng quyền hạn để ra lệnh bắt giữ trước xét xử và hạn chế phát ngôn có thể cấu thành hành vi lạm dụng quyền lực nghiêm trọng.

Do đó, bất đồng không chỉ xoay quanh cá nhân Moraes. Nó còn phản ánh cuộc tranh luận rộng hơn về giới hạn của quyền tư pháp, trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội và cách các nền dân chủ xử lý những nỗ lực làm suy yếu kết quả bầu cử.

Mỹ từng trừng phạt Moraes như thế nào?

Ngày 30 tháng 7 năm 2025, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ (OFAC) đưa Moraes vào danh sách trừng phạt theo chương trình Magnitsky Toàn cầu. Washington cáo buộc ông cho phép bắt giữ tùy tiện trước xét xử và hạn chế tự do ngôn luận.

Về thực tế, một chỉ định như vậy thường khiến tài sản và các lợi ích liên quan đến tài sản thuộc thẩm quyền Mỹ bị phong tỏa. Công dân và tổ chức Mỹ cũng bị cấm thực hiện giao dịch với người bị chỉ định, tùy theo phạm vi của biện pháp áp dụng.

Ngày 22 tháng 9, chính quyền Mỹ mở rộng biện pháp sang Viviane Barci de Moraes, vợ của Moraes, cùng Lex Instituto de Estudos Jurídicos — một công ty holding do gia đình điều hành. Bộ Tài chính Mỹ gọi đây là “mạng lưới hỗ trợ” của vị thẩm phán.

Các biện pháp này gây tranh cãi mạnh tại Brazil vì bị xem là một nỗ lực bất thường nhằm gây sức ép lên một thẩm phán Tòa án Tối cao đang xử lý các vụ việc trong hệ thống tư pháp Brazil. Những người chỉ trích cho rằng Washington đã sử dụng công cụ trừng phạt nhân quyền để can thiệp vào tranh chấp tư pháp và chính trị của một quốc gia có chủ quyền. Mỹ thì lập luận rằng vấn đề nằm ở cáo buộc lạm dụng quyền tư pháp và kiểm duyệt.

Tác động đến quan hệ Mỹ - Brazil

Vụ việc làm quan hệ ngoại giao vốn đã mong manh trở nên khó khăn hơn, đồng thời cản trở các cuộc đàm phán về thương mại. Trước đó, chính quyền Mỹ đã áp mức thuế 50% đối với hàng hóa Brazil. Khi các hạn chế nhằm vào Bolsonaro và lệnh trừng phạt Moraes cùng tồn tại, các nhà phân tích đánh giá không gian cho đối thoại chính trị và thương mại là “cực kỳ hạn chế”.

Ngày 12 tháng 12 năm 2025, OFAC xóa Moraes và Lex Institute khỏi danh sách trừng phạt; các thông tin cùng thời điểm cũng cho biết biện pháp đối với vợ ông đã được dỡ bỏ. Thông báo công khai của chính phủ Mỹ xác nhận việc xóa tên nhưng không đưa ra lời giải thích chi tiết. Vì vậy, chưa thể khẳng định nguyên nhân chính thức khiến Washington đảo ngược quyết định.

Nếu trừng phạt được khôi phục, điều gì có thể xảy ra?

Việc tái áp đặt biện pháp — có thể bao gồm phong tỏa tài sản và hạn chế giao dịch — sẽ mang ý nghĩa leo thang, chứ không phải một thủ tục pháp lý thông thường.

Brasília nhiều khả năng sẽ cho rằng các phiên tòa và hoạt động của hệ thống tư pháp Brazil là vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia, không phải đối tượng để Mỹ gây sức ép. Một chỉ định mới vì thế có thể khiến Brazil cân nhắc các biện pháp đáp trả về ngoại giao hoặc kinh tế, dù phản ứng cụ thể hiện chưa được xác nhận.

Rủi ro lớn hơn nằm ở việc tranh chấp chính trị tiếp tục gắn với thuế quan, sự bất ổn trong đầu tư, chi phí tuân thủ tài chính và gián đoạn thương mại song phương. Financial Times mới chỉ cho biết Mỹ đang xem xét các biện pháp mới; chưa có bằng chứng công khai cho thấy quyết định cuối cùng đã được đưa ra.