CIPS và chiến lược mở rộng vai trò quốc tế của nhân dân tệ tại châu Phi

Libya: kết nối CIPS và kế hoạch trái phiếu panda

Libya và Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đã đạt thỏa thuận chính thức về việc thúc đẩy các ngân hàng Libya tham gia CIPS. Nếu được triển khai, các ngân hàng thương mại Libya sẽ có thêm kênh thanh toán trực tiếp bằng yuan cho hoạt động thương mại với Trung Quốc, qua đó giảm sự phụ thuộc vào USD.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa một thỏa thuận kết nối và việc hệ thống đã đi vào vận hành. Các nguồn được cung cấp chưa xác nhận thời điểm khai trương hoạt động, ngân hàng nào đã kết nối thành công hay khối lượng giao dịch thực tế.

Hai bên cũng nhất trí cho phép Libya tiếp cận thị trường trái phiếu Trung Quốc để đa dạng hóa đầu tư. Động thái này gắn với ý tưởng phát hành hoặc đầu tư vào “trái phiếu panda” - loại trái phiếu định danh bằng nhân dân tệ và phát hành trên thị trường Trung Quốc. Việc này có thể tạo thêm nơi sử dụng dự trữ yuan và mở ra kênh huy động vốn bằng nhân dân tệ cho Libya.

Dù vậy, bằng chứng hiện có chưa xác nhận điều khoản phát hành, quy mô vốn hay một giao dịch trái phiếu panda đã hoàn tất. Vì thế, đây nên được xem là định hướng hoặc ý định chính sách, thay vì một thương vụ đã thực hiện xong.

Chính sách miễn thuế tạo thêm “đất” cho nhân dân tệ

Hạ tầng thanh toán chỉ phát huy tác dụng khi có đủ giao dịch để xử lý. Trung Quốc đang tạo nguồn giao dịch đó bằng cách mở rộng thương mại với châu Phi và dỡ bỏ thuế quan.

Từ ngày 1 tháng 5 năm 2026, Trung Quốc bỏ thuế nhập khẩu đối với hàng hóa từ 53 quốc gia châu Phi. Một báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ cho biết chính sách tiếp cận miễn thuế đã được mở rộng tới toàn bộ các nước châu Phi, ngoại trừ Eswatini, trong những điều kiện nhất định về quan hệ ngoại giao và hợp tác kinh tế.

Theo cùng báo cáo, thương mại Trung Quốc - châu Phi trong năm 2025 có giá trị gấp khoảng bốn lần thương mại Mỹ - châu Phi. Dữ liệu hải quan Trung Quốc được Reuters dẫn lại cũng cho thấy thương mại hai bên tăng gần 18% trong năm vừa qua.

Thương mại càng lớn thì càng phát sinh nhiều hóa đơn, khoản thanh toán, tín dụng thương mại và nhu cầu vốn lưu động. Nếu những giao dịch đó được định giá hoặc quyết toán bằng nhân dân tệ, yuan sẽ dần hiện diện sâu hơn trong hoạt động kinh doanh thường nhật của châu Phi.

Nhân dân tệ đi vào thu ngân sách và quản lý nợ

Nỗ lực quốc tế hóa yuan không dừng ở thanh toán hàng hóa. Đồng tiền này đang bắt đầu xuất hiện trong các dòng tiền của chính phủ và cấu trúc nợ công.

Zambia đã cho phép các công ty khai khoáng Trung Quốc thanh toán thuế và tiền bản quyền bằng nhân dân tệ. Đây là bước chuyển đáng chú ý vì yuan không chỉ được dùng để mua hàng Trung Quốc, mà còn đi vào một kênh thu ngân sách của nhà nước.

Kenya năm 2025 đã chuyển các nghĩa vụ vay Trung Quốc từ USD sang nhân dân tệ và được cho là tiết kiệm khoảng 215 triệu USD mỗi năm.

Ethiopia và Mozambique nằm trong số các quốc gia được cho là đang cân nhắc những chuyển đổi tương tự. Tuy nhiên, các nguồn hiện có chỉ cho thấy đây là những biện pháp đang được xem xét hoặc đang trong quá trình chuẩn bị, chưa phải những đợt tái cơ cấu đã hoàn tất.

Việc đổi đồng tiền của khoản vay có thể làm giảm chi phí trả nợ nếu điều kiện vay bằng yuan thuận lợi hơn. Nhưng nó không xóa bỏ rủi ro tài chính. Thay vào đó, rủi ro tỷ giá được chuyển từ USD sang nhân dân tệ, đồng thời các nước vay có thể phụ thuộc nhiều hơn vào điều kiện tiền tệ và tài chính của Trung Quốc.

Bắc Kinh muốn gì, còn châu Phi được gì?

Với Bắc Kinh, CIPS không chỉ là công cụ giúp thanh toán nhanh và rẻ hơn. Đây còn là một phần trong chiến lược quốc tế hóa nhân dân tệ, mở rộng mạng lưới ngân hàng Trung Quốc và tạo thêm lựa chọn thay thế cho hệ thống thanh toán xuyên biên giới dựa nhiều vào USD.

Các chính phủ và doanh nghiệp châu Phi có thể hưởng lợi từ:

• chi phí chuyển đổi và thanh toán thấp hơn trong giao dịch với Trung Quốc;
• thời gian quyết toán nhanh hơn;
• khả năng vay và trả nợ bằng đồng tiền phù hợp hơn với dòng thương mại song phương;
• thêm lựa chọn ngoài các kênh ngân hàng đại lý sử dụng USD.

Đổi lại, Trung Quốc có thêm một lượng yuan lưu thông ở nước ngoài, quan hệ sâu hơn với các ngân hàng và thị trường trái phiếu của khu vực, đồng thời giảm mức độ phụ thuộc vào các kênh thanh toán bằng USD.

Miễn thuế chưa thể giải quyết thâm hụt thương mại

Dù chính sách miễn thuế có thể thúc đẩy thương mại và thanh toán bằng yuan, các chuyên gia cảnh báo rằng dỡ bỏ thuế quan một mình không thể giải quyết thâm hụt thương mại mang tính cơ cấu của châu Phi với Trung Quốc.

Nhiều nền kinh tế châu Phi vẫn xuất khẩu một nhóm hàng hóa tương đối hẹp, chủ yếu là nguyên liệu và hàng sơ chế, trong khi nhập khẩu máy móc, thiết bị và hàng công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn từ Trung Quốc. Muốn cải thiện cán cân thương mại một cách bền vững, các nước châu Phi cần nâng năng lực sản xuất, tăng chế biến sâu, cải thiện logistics, đáp ứng tiêu chuẩn, mở rộng nguồn tài chính và tiếp cận tốt hơn thị trường Trung Quốc bằng các mặt hàng đa dạng hơn.

Các dữ liệu được cung cấp xác nhận việc mở rộng miễn thuế và sự tăng trưởng thương mại, nhưng không lượng hóa cụ thể mức thâm hụt hay gắn nhận định này với một ước tính riêng của một nhà phân tích.

Vì vậy, CIPS có thể làm thay đổi cách châu Phi thanh toán cho thương mại với Trung Quốc, nhưng chưa đủ để thay đổi toàn bộ vị thế tiền tệ của lục địa. Nhân dân tệ đang có thêm chỗ đứng trong thương mại, thu ngân sách và quản lý nợ; còn USD vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tài chính châu Phi.