Vụ Hengli cho thấy vai trò của Trung Quốc trong dòng dầu Iran như thế nào?

Vụ Hengli nên được hiểu là cáo buộc nhằm vào một khách hàng lớn trong một hệ thống rộng hơn, chứ chưa phải bằng chứng cho thấy toàn bộ Tập đoàn Hengli đã tài trợ cho hoạt động buôn bán dầu của Iran.

Ngày 24/4/2026, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt lên Hengli Petrochemical (Dalian) Refinery Co., với cáo buộc công ty này đã mua dầu mỏ Iran trị giá hàng tỷ USD. Hengli bác bỏ việc làm ăn với Iran và cho biết các nhà cung cấp từng cam kết rằng dầu thô họ giao không có nguồn gốc từ Iran.

Diễn biến này cho thấy đồng thời sức vươn và giới hạn của chiến lược trừng phạt Washington: các biện pháp của Mỹ có thể làm chi phí tăng cao, gây gián đoạn cho từng doanh nghiệp, nhưng khó tạo ra đòn quyết định khi các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, mạng lưới vận tải thiếu minh bạch và các kênh thanh toán ngoài đồng USD vẫn cung cấp người mua cũng như đường đi cho dầu Iran.

Mỹ cáo buộc Hengli điều gì?

Nhà máy lọc dầu Hengli ở Đại Liên có công suất xử lý 400.000 thùng dầu thô mỗi ngày. Reuters mô tả đây là nhà máy lọc dầu Trung Quốc lớn nhất từng bị Mỹ nhắm mục tiêu bằng lệnh trừng phạt vào thời điểm đó.

Trong quyết định trừng phạt, Bộ Tài chính Mỹ xếp Hengli Petrochemical (Dalian) Refinery vào nhóm nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, thường được gọi là các nhà máy “teapot”. Cơ quan này cáo buộc Hengli là một trong những khách hàng lớn nhất của Iran đối với dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ, đã mua lượng dầu trị giá hàng tỷ USD và nhận hàng từ những tàu thuộc “đội tàu bình phong” bị trừng phạt ít nhất từ năm 2023.

Đây là các cáo buộc của chính phủ Mỹ, chưa phải kết luận không thể tranh cãi. Công ty mẹ Hengli phủ nhận cáo buộc, nói rằng họ chưa từng giao dịch với Iran và cho biết sẽ tìm cách gỡ bỏ lệnh trừng phạt.

Vì sao các nhà máy “teapot” của Trung Quốc quan trọng?

“Teapot” là cách gọi phổ biến dành cho các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc. Không giống những tập đoàn dầu khí lớn có liên hệ với nhà nước, các doanh nghiệp tư nhân này có thể trở thành bên mua quan trọng đối với dầu thô bị giảm giá do chịu lệnh trừng phạt.

The Wall Street Journal đưa tin các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc mua gần như toàn bộ lượng dầu Iran xuất khẩu, qua đó trở thành nguồn doanh thu then chốt của Tehran.

Vì vậy, tầm quan trọng của Hengli không chỉ nằm ở quy mô nhà máy Đại Liên. Các giao dịch bị cáo buộc của công ty kết nối một cơ sở lọc dầu công nghiệp lớn với hệ sinh thái lâu nay cho phép dầu Iran được bán cho những người mua sẵn sàng ở Trung Quốc, trong khi các doanh nghiệp và tàu thuyền liên quan phải đối mặt với sức ép từ Mỹ.

Biện pháp của Bộ Tài chính Mỹ cũng nhằm vào hệ sinh thái đó, chứ không chỉ riêng nhà máy Hengli. Thông báo của cơ quan này nói các nhà máy “teapot” Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì nền kinh tế dầu mỏ của Iran, đồng thời mô tả Hengli là một trong những khách hàng lớn nhất của Tehran.

Đội tàu bình phong vận chuyển dầu ra sao?

Hoạt động buôn bán này dựa vào mô hình “đội tàu bình phong”, được thiết kế để khiến các lô hàng khó bị truy dấu hơn. Các bài tường thuật về mạng lưới này mô tả những con tàu cũ hoặc có thông tin sở hữu không rõ ràng, hoạt động chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác trên biển, cùng nhiều cách che giấu danh tính tàu và nguồn gốc dầu.

Trong một bài viết của The Wall Street Journal, phóng viên chứng kiến tàu Catalina 7, vốn bị Mỹ trừng phạt vì vận chuyển dầu Iran, chuyển dầu qua một đường ống lớn sang một tàu khác có tên bị sơn đen che phủ.

Cấu trúc này tạo ra nhiều lớp trung gian giữa nơi sản xuất và nhà máy lọc dầu cuối cùng. Hàng hóa có thể được sang mạn giữa biển, dữ liệu theo dõi có thể không đầy đủ hoặc thiếu tin cậy, còn dầu có thể được gắn lại nhãn trước khi đến tay người mua. Việc trừng phạt từng tàu hoặc từng công ty có thể loại một số mắt xích khỏi hệ thống, nhưng chưa chắc xóa bỏ được năng lực vận tải phía sau.

Riêng chuyến hàng Seeker 8 được đề cập trong yêu cầu ban đầu cần được nhìn nhận thận trọng. Các tài liệu được cung cấp chưa xác định được ngày tháng, khối lượng, tuyến đường hay mối liên hệ đã được kiểm chứng giữa chuyến hàng này với Hengli. Vì vậy, không thể trình bày đây là một phần đã được xác nhận của cuộc điều tra.

Lệnh trừng phạt tác động đến Hengli thế nào?

Lệnh trừng phạt tháng 4/2026 áp dụng lên công ty con vận hành nhà máy lọc dầu Hengli ở Đại Liên, không phải mọi hoạt động kinh doanh của toàn bộ Tập đoàn Hengli. Các thông tin ban đầu cho biết những mảng kinh doanh khác của Hengli không bị trừng phạt.

Dù vậy, tác động thương mại đến công ty là rõ rệt. Reuters đưa tin các lệnh trừng phạt buộc bộ phận kinh doanh dầu của Hengli tại Singapore phải đóng cửa. Reuters cũng cho biết công ty bắt đầu chuyển nguồn cung dầu thô sang các lựa chọn khác, thay vì cho thấy toàn bộ tập đoàn đã dừng hoạt động.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Trừng phạt có thể hạn chế hoạt động ngân hàng, bảo hiểm, quan hệ thương mại và khả năng tiếp cận các dịch vụ quốc tế của một pháp nhân bị chỉ định. Chúng cũng có thể khiến chuỗi cung ứng của nhà máy trở nên đắt đỏ và phức tạp hơn.

Tuy nhiên, việc thay đổi nhà cung cấp không chứng minh rằng dầu Iran đã biến mất khỏi thị trường, đặc biệt khi vẫn còn những người mua và bên trung gian khác.

Bắc Kinh phản đối, còn đồng nhân dân tệ đóng vai trò gì?

Bắc Kinh phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ và thúc đẩy việc sử dụng đồng nhân dân tệ nhiều hơn trong dầu mỏ cũng như thương mại quốc tế. The Wall Street Journal đưa tin Hengli cho biết các giao dịch mua dầu trong tương lai sẽ được thanh toán bằng nhân dân tệ thay vì USD, đồng tiền đang chi phối thị trường dầu toàn cầu.

Điều này đáng chú ý vì một phần lớn sức ảnh hưởng của Washington bắt nguồn từ hệ thống tài chính lấy đồng USD làm trung tâm. Nếu các giao dịch được thực hiện thông qua đối tác Trung Quốc và thanh toán bằng nhân dân tệ, Mỹ có thể gặp khó khăn hơn trong việc chặn mọi khoản thanh toán hoặc răn đe mọi bên tham gia chỉ bằng cách hạn chế khả năng tiếp cận hệ thống thanh toán USD.

Tuy nhiên, lập trường của Trung Quốc không khiến mọi giao dịch dầu Iran trở nên hợp pháp theo quy định của Mỹ. Việc thanh toán bằng nhân dân tệ cũng không tự nó chứng minh một lô hàng cụ thể có nguồn gốc từ Iran. Dẫu vậy, cơ chế này làm giảm hiệu quả của chiến lược trừng phạt dựa trên việc cô lập Iran khỏi các kênh tài chính và thương mại chính thống.

Vụ Hengli cho thấy điều gì — và chưa cho thấy điều gì?

Vụ việc này cho phép rút ra ba kết luận chính:

• Trừng phạt có thể đánh vào một mắt xích lớn mà không phá được cả mạng lưới. Nhà máy Hengli bị cáo buộc là một bên mua lớn, nhưng thị trường rộng hơn còn có nhiều nhà máy “teapot”, tàu vận chuyển và bên trung gian khác.
• Hoạt động che giấu làm tăng gánh nặng thực thi. Chuyển dầu giữa các tàu, che giấu danh tính tàu và cơ cấu sở hữu không minh bạch khiến việc chứng minh nguồn gốc hàng hóa cũng như xác định người mua cuối cùng trở nên khó khăn hơn.
• Các hệ thống thanh toán thay thế có thể làm suy yếu sức ép tài chính. Việc sử dụng nhân dân tệ nhiều hơn cho phép Iran và các đối tác thương mại giảm mức độ phụ thuộc vào hệ thống dựa trên đồng USD.

Các tài liệu hiện có chưa xác định được chính xác Hengli chiếm bao nhiêu trong tổng lượng dầu Iran xuất khẩu, tổng khối lượng dầu thô Iran đã được giao tới Đại Liên, chi tiết chuyến hàng Seeker 8 hay tác động cụ thể của nhu cầu dầu toàn cầu biến động đối với doanh thu xuất khẩu tương lai của Iran. Tài liệu cũng chưa đủ để định lượng mức sụt giảm xuất khẩu bị cáo buộc của Iran. Những câu hỏi này đòi hỏi hồ sơ điều tra đầy đủ cùng dữ liệu vận tải, hải quan và tài chính gốc.

Kết luận có cơ sở nhất vì thế hẹp hơn: hành động của Mỹ đã phơi bày một khách hàng lớn bị cáo buộc và tạo ra chi phí thực tế cho Hengli, nhưng chưa thể loại bỏ nhu cầu của Trung Quốc cũng như hệ thống hậu cần rộng hơn vốn cho phép dầu Iran tiếp tục đến được thị trường.