Dịch Ebola ở CHDC Congo vượt qua kỷ lục tử vong của đợt bùng phát 2018–2020

Đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) đã vượt qua một cột mốc nghiêm trọng: với 2.325 người tử vong, đây là đợt dịch chết chóc nhất từng được ghi nhận ở quốc gia này. Số ca tử vong đã cao hơn con số 2.299 người chết trong đợt dịch kéo dài từ năm 2018 đến 2020.

Theo số liệu mới nhất của cơ quan y tế CHDC Congo được công bố ngày 16/8, nước này đã ghi nhận 4.945 ca Ebola được xác nhận, trong đó có 101 ca mới phát hiện trong 24 giờ trước đó. Đợt dịch được chính thức tuyên bố ngày 15/5, sau khi xét nghiệm xác nhận bệnh do virus Bundibugyo tại tỉnh Ituri.

Các số liệu được công bố vào những thời điểm khác nhau phản ánh một tình hình đang thay đổi nhanh chóng, vì vậy không nên so sánh chúng như thể được ghi nhận cùng lúc.

Vì sao đợt dịch này đặc biệt nguy hiểm?

Các quan chức Liên Hợp Quốc mô tả đây là đợt dịch Ebola phát triển nhanh nhất từng được ghi nhận. Một đánh giá của Liên Hợp Quốc cho biết dịch đang cướp đi khoảng một sinh mạng sau mỗi 30 phút, cho thấy tốc độ lây lan đang vượt quá khả năng ứng phó.

Tỷ lệ tử vong trong số các ca được xác nhận cũng tăng mạnh. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận tỷ lệ tử vong thô là 44% tại CHDC Congo tính đến ngày 30/7; các báo cáo sau đó đưa con số này lên khoảng 46–47%. Trong giai đoạn đầu của tình trạng khẩn cấp, tỷ lệ này vào khoảng 20%.

Tuy nhiên, mức tăng này không nhất thiết có nghĩa virus đã trở nên nguy hiểm hơn. Mối lo lớn là nhiều người chỉ được phát hiện khi đã quá muộn để điều trị hiệu quả và có thể đã tiếp xúc với những người khác. Khoảng 60–70% ca nhiễm mới được cho là phát hiện ở những người chưa nằm trong diện theo dõi tiếp xúc, dấu hiệu cho thấy các chuỗi lây truyền vẫn rất khó truy tìm.

Ituri vẫn là tâm dịch

Tỉnh Ituri hiện là trung tâm của đợt bùng phát, chiếm khoảng 90% số ca bệnh và 80% số ca tử vong trong một đánh giá vào giữa tháng 8. Tính đến ngày 13/8, dịch đã xuất hiện tại 53 trong tổng số 140 khu vực y tế thuộc 5 tỉnh bị ảnh hưởng.

Địa hình và điều kiện an ninh khiến việc kiểm soát dịch trở nên khó khăn. Những cộng đồng ở vùng hẻo lánh khó tiếp cận hơn, trong khi hệ thống y tế mong manh hạn chế khả năng xét nghiệm, cách ly và điều trị. Xung đột vũ trang, tình trạng bất ổn có thể cản trở nhân viên y tế di chuyển an toàn, làm gián đoạn nguồn cung và khiến việc truy vết tiếp xúc không đầy đủ. Người dân di chuyển giữa các địa phương, đặc biệt qua biên giới tỉnh và quốc gia, càng làm tăng nguy cơ.

Virus Bundibugyo khiến lực lượng ứng phó thiếu công cụ

Đợt dịch lần này do virus Bundibugyo gây ra. Hiện chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt cho chủng virus Ebola này. WHO cho biết một số ứng viên đang được nghiên cứu, nhưng việc thiếu các biện pháp đối phó đã được cấp phép khiến lực lượng ứng phó gặp bất lợi so với những đợt dịch do virus Ebola Zaire gây ra, vốn đã có các công cụ phòng và điều trị được phê duyệt.

Trong bối cảnh đó, phát hiện sớm, chăm sóc hỗ trợ, kiểm soát nhiễm khuẩn, theo dõi người tiếp xúc và hợp tác với cộng đồng trở nên đặc biệt quan trọng. Không có một biện pháp y tế đơn lẻ nào đủ để chặn đứng lây truyền.

Liên Hợp Quốc kêu gọi tăng tốc ứng phó

Liên Hợp Quốc đã cấp thêm 30,5 triệu USD từ Quỹ Ứng phó Khẩn cấp Trung ương, bổ sung cho khoản hỗ trợ trước đó dành cho CHDC Congo và các nước láng giềng. Tổ chức này kêu gọi tăng gấp đôi năng lực tổ chức mai táng an toàn và gấp ba năng lực điều trị.

Các ưu tiên vận hành gồm:

• mở rộng giám sát, xét nghiệm tại phòng thí nghiệm và điều tra ca bệnh nhanh;
• xác định, theo dõi người tiếp xúc trước khi họ xuất hiện triệu chứng;
• tăng năng lực điều trị và các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn;
• sử dụng giải trình tự gene để làm rõ cách virus lây lan;
• điều động thêm chuyên gia dịch tễ thực địa, bác sĩ lâm sàng và nhân viên y tế; và
• phối hợp với cộng đồng để việc cách ly, điều trị và mai táng an toàn được thực hiện với sự tin tưởng và tôn trọng phẩm giá.

Tài chính là điều kiện thiết yếu, nhưng tiền alone không thể giải quyết vấn đề tiếp cận. Các đội ứng phó còn cần an ninh, phương tiện vận chuyển, nguồn cung ổn định, nhân sự được đào tạo và sự hợp tác lâu dài của những cộng đồng đang chịu ảnh hưởng bởi xung đột.

Nguy cơ khu vực vẫn phụ thuộc vào năng lực giám sát

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) cho biết họ đang phối hợp ứng phó với bệnh do virus Bundibugyo tại các khu vực hẻo lánh của CHDC Congo và Uganda. CDC đánh giá nguy cơ đối với người dân Mỹ nói chung và khách du lịch ở mức thấp. Trong bản cập nhật ngày 12/8, chưa có ca bệnh nào liên quan đến đợt bùng phát này được xác nhận tại Mỹ.

Đối với khu vực, ưu tiên vẫn là duy trì giám sát xuyên biên giới. Sự di chuyển giữa các vùng bị ảnh hưởng có thể khiến việc xác định nơi một người bị nhiễm trở nên khó khăn hơn, đồng thời cho phép các chuỗi lây truyền chưa được phát hiện tiếp tục tồn tại.

Ứng phó Ebola không được làm gián đoạn các dịch vụ y tế khác

Việc mở rộng chiến dịch chống Ebola tạo ra một bài toán nhân đạo khó khăn. Nhân viên y tế, phương tiện vận chuyển, phòng xét nghiệm và nguồn tài chính đều có giới hạn. Nếu điều chuyển quá nhiều nguồn lực, các dịch vụ thường quy và cấp cứu có thể suy yếu, trong đó có chăm sóc bệnh nhân sốt rét và điều trị những bệnh nghiêm trọng khác.

Bài học cốt lõi từ các con số hiện nay không chỉ nằm ở số người đã tử vong. Đây còn là phép thử về khả năng phát hiện ca bệnh sớm hơn, tiếp cận cộng đồng an toàn, mở rộng điều trị và duy trì toàn bộ hệ thống y tế cùng lúc. Giai đoạn tiếp theo sẽ phụ thuộc vào sự hỗ trợ quốc tế bền bỉ và việc gắn kết hiệu quả với người dân địa phương, chứ không chỉ là một đợt rót vốn ngắn hạn.