Câu nói giả về hạt nhân Iran đã lan đến Netanyahu và Fox News như thế nào?

Người phát ngôn của ông Netanyahu không giải thích câu nói giả đã được đưa vào bài phát biểu của thủ tướng bằng cách nào. Thay vào đó, người này bảo vệ những cảnh báo rộng hơn và được Netanyahu nhắc lại từ lâu về chương trình hạt nhân Iran.

Hai vấn đề này không giống nhau: một lập trường chính trị chung không thể xác thực cho một câu trích dẫn cụ thể được gán cho một chỉ huy Iran.

Cuộc điều tra của The New York Times không xác định được ai đã tạo ra câu nói giả. Điều tra cũng không chứng minh chính phủ Israel đã tổ chức việc phát tán nó. Những gì được ghi nhận cho thấy một chuỗi khuếch đại thông tin, chứ chưa phải bằng chứng về danh tính hoặc sự phối hợp của người khởi tạo.

Vì sao thời điểm phát tán gây chú ý?

Câu nói lan truyền chỉ ba ngày sau khi Tổng thống Donald Trump tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran để theo đuổi đàm phán hòa bình. Một tuyên bố được cho là cho thấy Iran sẽ tiếp tục tìm kiếm vũ khí hạt nhân có thể được dùng để lập luận rằng ngoại giao là vô ích hoặc nguy hiểm.

Vì vậy, các nhà nghiên cứu nhận định thời điểm này có thể nhằm làm suy yếu các cuộc đàm phán hoặc “chọc một cái nêm” vào tiến trình ngoại giao.

Tuy nhiên, đây là đánh giá về tác động chính trị có vẻ như của thông tin, không phải bằng chứng xác định ai đã bịa ra câu nói hay một chính phủ nào đã chỉ đạo chiến dịch này.

“Tẩy rửa tường thuật” là gì?

Các chuyên gia kiểm chứng thông tin gọi quy trình này là “tẩy rửa tường thuật” (narrative laundering). Một tuyên bố sai hoặc gây hiểu lầm bắt đầu từ nguồn ít được biết đến, được tài khoản khác lặp lại, rồi dần có vẻ đáng tin hơn khi đi qua các cơ quan truyền thông, quan chức và nhân vật chính trị nổi tiếng. Đến khi tiếp cận đông đảo công chúng, nguồn gốc đáng ngờ ban đầu có thể đã bị che khuất.

Câu nói gán cho Vahidi đi qua gần như đầy đủ các bước đó:

1. Một tài khoản ẩn danh đăng tuyên bố bị cáo buộc là phát biểu của Vahidi.
2. Một tài khoản khác đăng lại.
3. Các tài khoản mạng xã hội Israel khuếch đại nội dung.
4. Kênh 14 trình bày đây là sự thừa nhận quan trọng về chương trình hạt nhân.
5. Netanyahu đưa câu nói vào bài phát biểu.
6. Các quan chức, nhà lập pháp Mỹ và Fox News tiếp tục chia sẻ hoặc thảo luận về nó.
7. Sau đó, một bài đăng bị xóa và thông tin bị rút lại.

Trình tự này cho thấy việc một tuyên bố được lặp lại nhiều lần không đồng nghĩa với việc nó đã được xác nhận độc lập. Mỗi lần xuất hiện mới có thể khiến thông tin trông đáng tin hơn, dù không bổ sung bất kỳ bằng chứng gốc nào.

Phản ứng của Iran

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei chỉ trích bài đăng giả, gọi đây là ví dụ cho “làn sóng dối trá chống lại Cộng hòa Hồi giáo”.

Phản ứng này cho thấy phía Iran bác bỏ tuyên bố, nhưng không tự nó xác nhận mọi chi tiết về hành trình lan truyền của bài đăng. Kết luận được chứng cứ ủng hộ rõ nhất vẫn hẹp hơn: câu nói không có nguồn sơ cấp đáng tin cậy, chưa được chứng minh là do Vahidi phát biểu, và đã được khuếch đại qua các mạng lưới chính trị, truyền thông trước khi bị bác bỏ.

Bài học cốt lõi

Vụ việc nói nhiều hơn về tốc độ hình thành “sự thật” trên mạng thông tin thời chiến so với năng lực hạt nhân của Iran. Một bài đăng ẩn danh đã lần lượt trở thành tin truyền hình, luận điểm chính trị và câu chuyện thời sự quốc tế mà câu nói gốc vẫn chưa được xác minh.

Trong một cuộc xung đột, nơi các tuyên bố về hạt nhân có thể tác động đến dư luận và quyết định ngoại giao, câu hỏi đầu tiên nên rất đơn giản: bằng chứng gốc ở đâu?

Trong trường hợp này, không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy Vahidi từng đưa ra phát biểu trên hoặc Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.