Iran tận dụng lệnh ngừng bắn tháng 6 để chuẩn bị cho cuộc chiến kéo dài

Thỏa thuận Mỹ-Iran tháng 6 không tạo ra một quá trình chuyển tiếp vững chắc từ chiến tranh sang hòa bình. Đây là một dàn xếp tạm thời với ngôn ngữ còn mơ hồ, trì hoãn những tranh chấp khó nhất—chương trình hạt nhân của Iran, nới lỏng cấm vận và quyền kiểm soát eo biển Hormuz—trong khi cả Washington lẫn Tehran tiếp tục chuẩn bị cho giai đoạn kế tiếp.

Bằng chứng hiện có cho phép đưa ra một kết luận thận trọng: Iran đã tận dụng thời gian ngừng bắn để củng cố chính trị và quân sự, đồng thời duy trì kênh ngoại giao. Tuy nhiên, các dữ liệu công khai không chứng minh rằng mọi cuộc tấn công trong khu vực đều nằm dưới sự chỉ đạo của một “kế hoạch tổng thể” bí mật duy nhất.

Thỏa thuận tháng 6 chỉ tạo ra khoảng dừng, chưa phải hiệp định hòa bình

Bản ghi nhớ Islamabad được ký ngày 17/6, tuyên bố chấm dứt chiến tranh và mở ra giai đoạn 60 ngày để tiếp tục đàm phán. Văn bản cũng dự kiến khôi phục hoạt động qua eo biển Hormuz và dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran.

Nhưng cách diễn đạt của thỏa thuận được cho là thiếu rõ ràng ở những vấn đề then chốt, trong khi nhiều bất đồng lớn được để lại cho vòng đàm phán sau. Sự mơ hồ này cho phép Washington và Tehran diễn giải cùng một dàn xếp theo những hướng rất khác nhau.

Các quan chức Mỹ xem lệnh ngừng bắn và các điều khoản về hàng hải là bước đầu để giảm căng thẳng. Ngược lại, Iran tiếp tục coi đây là những cam kết có điều kiện, gắn với các nhượng bộ rộng hơn từ phía Mỹ.

Tehran tái sắp xếp chuỗi chỉ huy an ninh

Bằng chứng công khai rõ nhất về quá trình tái tổ chức xuất hiện vào tháng 8. Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei bổ nhiệm Mohsen Rezaei làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và đại diện của ông tại cơ quan này. Rezaei, cựu tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), thay thế Mohammad Baqer Zolqadr trong hội đồng có nhiệm vụ phối hợp chính sách an ninh và đối ngoại.

Một ngày sau, Khamenei bổ nhiệm sáu chỉ huy cấp cao trong các lực lượng vũ trang chính quy, IRGC và Basij—lực lượng bán quân sự đảm nhiệm một phần nhiệm vụ an ninh nội địa. Thiếu tướng Ali Abdollahi trở thành tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang, còn Ahmad Vahidi được xác nhận giữ chức tổng tư lệnh IRGC.

Ban lãnh đạo quân đội Iran cũng được chỉ thị hoàn tất việc hợp nhất Bộ Tổng tham mưu với Bộ chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya, cơ quan tác chiến liên quân chủ chốt của nước này. Viện Nghiên cứu Chiến tranh nhận định cuộc cải tổ phản ánh những bài học rút ra từ các cuộc xung đột năm 2025 và 2026.

Những động thái trên cho thấy Iran đang xây dựng lại cơ cấu chỉ huy trong thời chiến. Chúng cũng có thể giúp củng cố quyền lực của Mojtaba Khamenei, nhưng nhận định rằng quá trình này được tiến hành hoàn toàn bí mật hoặc theo một kế hoạch duy nhất đã được phối hợp chặt chẽ vẫn vượt quá những gì bằng chứng công khai cho phép kết luận.

Các quyết định nhân sự phát đi tín hiệu duy trì sức chiến đấu

Cơ cấu lãnh đạo mới đưa nhiều nhân vật giàu kinh nghiệm trong IRGC và các cựu chỉ huy thời chiến vào những vị trí trung tâm. Các nhà phân tích mô tả hệ thống này là sự kết hợp giữa an ninh nội bộ, năng lực răn đe, các lựa chọn tấn công và sức ép quanh Hormuz.

Các quan chức Iran cùng truyền thông liên kết với nhà nước cũng bắt đầu nói về việc chuyển sang một “học thuyết tấn công”, bao gồm khả năng hành động vượt ra ngoài biên giới Iran. Tuyên bố này cho thấy lập trường được công khai trở nên cứng rắn hơn, nhưng không phải bằng chứng rằng một chiến dịch cụ thể trong tương lai đã được lên kế hoạch.

Dù vậy, thông điệp rộng hơn khá rõ ràng: Tehran đang xây dựng khả năng chống chịu và đòn bẩy thương lượng, chứ không tháo dỡ bộ máy chiến tranh để chờ một thỏa thuận nhanh chóng.

Các cuộc tấn công trong khu vực liên tục làm suy yếu lệnh ngừng bắn

Khoảng dừng giao tranh nhiều lần bị phá vỡ bởi các hoạt động quân sự. Tháng 7, Iran cho biết đã tấn công cơ sở hạ tầng quân sự của Mỹ tại Kuwait, Qatar và Bahrain sau khi Washington đánh vào các mục tiêu Iran. Những đòn đáp trả này làm lệnh ngừng bắn suy yếu thêm.

Sang tháng 8, Mỹ và lực lượng Houthi liên kết với Iran lần lượt thông báo các vụ tấn công mới nhằm vào hoạt động vận tải biển, trong bối cảnh đàm phán lại rơi vào bế tắc. Các báo cáo hiện có gắn những vụ việc này với chiến dịch gây sức ép rộng hơn, nhưng không chứng minh Tehran trực tiếp ra lệnh cho từng sự cố riêng lẻ.

Đây là điểm cần phân biệt. Iran rõ ràng sử dụng sức ép quân sự và hàng hải trong khu vực như một công cụ đàm phán, nhưng hồ sơ công khai chưa đủ để quy mọi hoạt động của các nhóm đồng minh cho sự điều phối trực tiếp từ Tehran.

Hormuz vừa là tài sản quân sự vừa là quân bài thương lượng

Eo biển Hormuz là tâm điểm bất đồng. Washington yêu cầu Iran công khai cam kết chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền, duy trì toàn bộ các luồng hàng hải thông suốt và không áp dụng phí quá cảnh. Iran từ chối từ bỏ quyền kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này.

Đến tháng 8, các quan chức Iran nói eo biển sẽ tiếp tục bị đóng nếu Washington không chấp nhận những điều kiện của Tehran, trong đó có việc giải phóng các tài sản Iran bị phong tỏa và chấm dứt các cuộc xung đột trong khu vực. Tehran cũng tuyên bố không thảo luận việc gia hạn lệnh ngừng bắn nếu Mỹ không quay lại thỏa thuận tạm thời và đưa ra thời hạn thực hiện các cam kết của mình.

Vì vậy, quyền tiếp cận tuyến hàng hải không còn chỉ là một điều khoản của lệnh ngừng bắn. Với Washington, mở lại Hormuz là biện pháp xây dựng lòng tin có tính thực tế. Với Tehran, đây là nguồn đòn bẩy có thể đem đổi lấy các nhượng bộ kinh tế và chính trị.

Vì sao Washington và Tehran nhìn nhận khoảng dừng theo hai cách khác nhau?

Washington dường như xem bản ghi nhớ là cây cầu hướng tới một thỏa thuận rộng hơn: chấm dứt tấn công, khôi phục vận tải biển và tận dụng thời gian đàm phán để giải quyết các tranh chấp còn lại. Iran lại coi giai đoạn này là một khoảng nghỉ có vũ trang, trong đó nước này có thể khôi phục năng lực chỉ huy, duy trì các lựa chọn leo thang và đàm phán mà không từ bỏ đòn bẩy khu vực mạnh nhất của mình.

Kết quả là một chính sách hai đường ray, thay vì một tiến trình hòa bình theo cách thông thường. Iran tái tổ chức các thể chế quân sự và an ninh trong khi vẫn duy trì tiếp xúc ngoại giao. Nhưng những bất đồng về Hormuz, cấm vận, các cuộc xung đột khu vực và chương trình hạt nhân vẫn chưa được giải quyết.

Kết luận có cơ sở vững nhất không phải là Tehran bí mật điều phối mọi diễn biến. Đúng hơn, Iran đã đồng thời sử dụng ngoại giao và sức ép quân sự, trong khi chuẩn bị cho một cuộc đối đầu có thể kéo dài lâu hơn nhiều so với kỳ vọng của Washington.