Iceland thực sự đang bỏ phiếu điều gì trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 29/8?

Sau cuộc bầu cử quốc hội mùa xuân năm 2013, một chính phủ trung hữu hoài nghi EU lên nắm quyền và quyết định đình chỉ đàm phán. Khi đó, sự nhiệt tình đối với việc gia nhập EU và đồng euro đã giảm, trong khi cuộc khủng hoảng khu vực đồng euro khiến nhiều người Iceland lo ngại về việc chuyển giao thêm quyền tự chủ kinh tế.

Tiến trình lúc ấy không phải hoàn toàn bế tắc. 27 chương đàm phán đã được mở, trong đó 11 chương tạm thời khép lại. Tuy vậy, các hồ sơ nhạy cảm nhất vẫn chưa đi đến đâu: chương nông nghiệp chưa từng được mở, còn chương nghề cá dừng lại trước khi hoàn tất giai đoạn rà soát và bắt đầu đàm phán thực chất.

Những bất đồng này phản ánh các mối quan tâm cốt lõi của Iceland: quyền kiểm soát nguồn cá, bảo hộ nông nghiệp, khả năng tự quyết chính sách kinh tế và nguy cơ phải áp dụng các quy định chung của EU.

Vì sao vấn đề trở lại lúc này?

Môi trường địa chính trị đã thay đổi rõ rệt. Cuộc chiến của Nga tại Ukraine, cạnh tranh ngày càng gay gắt ở Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương, cùng những nghi ngờ về mức độ đáng tin cậy của Mỹ đã củng cố lập luận của phe ủng hộ châu Âu: Iceland cần gắn kết chính trị sâu hơn với châu Âu.

Tranh luận về Greenland cũng khiến vấn đề an ninh khu vực nổi bật hơn. Áp lực và những tuyên bố của Mỹ liên quan đến Greenland—lãnh thổ Đan Mạch có vị trí chiến lược—làm rõ tính dễ tổn thương cũng như tầm quan trọng của không gian an ninh nối Greenland, Iceland và Vương quốc Anh ở Bắc Đại Tây Dương.

Iceland vốn là thành viên NATO. Những người ủng hộ EU cho rằng tư cách thành viên EU có thể bổ sung sức nặng chính trị và kinh tế bên cạnh liên minh quân sự này. Phe phản đối đáp lại rằng NATO, chứ không phải EU, mới là cơ chế bảo đảm an ninh phù hợp.

Dù vậy, địa chính trị chưa chắc là yếu tố quyết định lá phiếu. Với nhiều cử tri, giá cá, chi phí sinh hoạt, sự ổn định của đồng tiền và quyền tự chủ quốc gia vẫn gần gũi hơn các câu hỏi về Greenland hay sức ép từ Washington.

Thăm dò nói gì về tâm lý cử tri?

Các cuộc thăm dò cho thấy sự ủng hộ dành cho việc tổ chức trưng cầu dân ý và tìm hiểu các điều khoản của một thỏa thuận có vẻ cao hơn sự ủng hộ dành cho việc gia nhập EU ngay từ đầu. Bản phân tích hiện tại của Nghị viện châu Âu ghi nhận đa số người Iceland ủng hộ cuộc bỏ phiếu về việc khởi động đàm phán, trong khi quan điểm về tư cách thành viên vẫn còn chia rẽ.

Đây là điểm phân biệt quan trọng. Một cử tri có thể bỏ phiếu “Có” để mở đàm phán mà chưa cam kết gia nhập EU. Cuộc trưng cầu dân ý thứ hai, nếu có, sẽ cho phép người dân đánh giá một gói thỏa thuận cụ thể—bao gồm các điều khoản về nghề cá—thay vì phải lựa chọn một khái niệm trừu tượng.

Vì vậy, cách đọc thận trọng nhất là cuộc bỏ phiếu vẫn thực sự sít sao, chứ chưa phải dấu hiệu cho thấy Iceland đã chuyển hẳn sang lập trường ủng hộ EU. Các con số thăm dò thay đổi tùy cách đặt câu hỏi và việc có tính những người chưa quyết định hay không; những dữ liệu hiện có chưa đủ để khẳng định một tỷ lệ duy nhất.

Iceland đã có những gì mà không cần gia nhập EU?

Thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA)—cơ chế giúp Iceland, Na Uy và Liechtenstein tham gia phần lớn thị trường chung EU—Iceland đã được hưởng nhiều lợi ích kinh tế của thị trường này và áp dụng một lượng lớn luật EU liên quan, trong đó có các quy định về quyền tự do đi lại.

Iceland cũng tham gia Khu vực Schengen, nhờ đó người dân có thể đi lại không cần kiểm soát hộ chiếu giữa Iceland và các nước Schengen.

Nhưng EEA không bao gồm Chính sách nông nghiệp chung và Chính sách nghề cá chung của EU. Iceland cũng không thuộc liên minh thuế quan hay chính sách thương mại chung của EU; nước này không bầu nghị sĩ vào Nghị viện châu Âu, không cử ủy viên vào Ủy ban châu Âu và không có quyền biểu quyết chính thức trong quá trình xây dựng luật của EU. Vì thế, việc tham gia thị trường chung của Iceland rất sâu rộng nhưng không giống tư cách thành viên đầy đủ.

Nếu gia nhập EU, Iceland về nguyên tắc sẽ có đại diện và quyền bỏ phiếu trong các thể chế EU, tham gia ngân sách chung, áp dụng chính sách thương mại đối ngoại chung, đồng thời phải tham gia Chính sách nông nghiệp chung và Chính sách nghề cá chung (CFP).

Hai bên đang tranh luận điều gì?

Lập luận ủng hộ nối lại đàm phán

Phe ủng hộ cho rằng Iceland hiện phải tiếp nhận nhiều quy định của EU thông qua EEA nhưng không có tiếng nói trực tiếp trong quá trình ban hành chúng. Gia nhập EU có thể biến vị thế “tiếp nhận luật” thành vị thế có đại diện và ảnh hưởng.

Họ cũng nhìn thấy ở EU một không gian chính trị lớn hơn và một khuôn khổ kinh tế dễ dự đoán hơn, đặc biệt trong bối cảnh an ninh Bắc Đại Tây Dương bất ổn. Theo lập luận này, chỉ có đàm phán mới cho thấy các điều khoản thực tế về cá, nông nghiệp, tiền tệ và khoản đóng góp ngân sách; Iceland không cần quyết định cuối cùng trước khi biết gói thỏa thuận cụ thể.

Những người ủng hộ còn cho rằng tiến trình thương lượng có thể tìm ra các cơ chế chuyển tiếp hoặc điều khoản riêng phù hợp với nền kinh tế đặc thù của Iceland. Tuy nhiên, đó mới là mục tiêu đàm phán, không phải điều đã được bảo đảm.

Lập luận phản đối

Phe phản đối cho rằng Iceland đã có lợi ích thương mại quan trọng nhất—quyền tiếp cận thị trường chung—mà không phải trả toàn bộ cái giá chính trị của việc gia nhập. Họ lo ngại Iceland sẽ phải đóng góp vào ngân sách EU và mất thêm quyền chủ động trong chính sách kinh tế, quy định trong nước.

Một thay đổi lớn khác là Iceland sẽ không còn tự do đàm phán các hiệp định thương mại riêng, vì chính sách thương mại đối ngoại thuộc thẩm quyền của EU.

Nông dân lo ngại hàng nông sản từ EU sẽ làm cạnh tranh trong nước gay gắt hơn và gây sức ép lên các biện pháp bảo hộ hiện nay. Đây là một phần lý do khiến chương nông nghiệp chưa từng được mở trong vòng đàm phán trước.

Nhưng phản đối mạnh nhất tập trung vào nghề cá. Nguồn cá có ý nghĩa kinh tế lẫn biểu tượng đối với Iceland. Những người chỉ trích cho rằng việc tham gia CFP có thể đưa quyền phân bổ hạn ngạch và các thỏa thuận tiếp cận vùng biển vào khuôn khổ chung của EU, thay vì để Iceland tự kiểm soát ở cấp quốc gia.

Vì sao cá thu trở thành biểu tượng của cuộc tranh luận?

Cá thu đã trở thành cách nói ngắn gọn cho rủi ro mà phe phản đối nhìn thấy. Sự thay đổi vùng phân bố của đàn cá và các tranh chấp hạn ngạch sau đó đã biến cá thu thành một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất giữa Iceland và EU trong tiến trình trước đây.

Phe phản đối lo rằng tàu cá EU có thể được tiếp cận vùng biển Iceland và hạn ngạch do Iceland tự xác định sẽ bị ràng buộc bởi CFP. Phe ủng hộ đáp lại rằng một cuộc đàm phán gia nhập có thể tìm kiếm các biện pháp bảo vệ đặc biệt hoặc giai đoạn chuyển tiếp—nhưng không có gì bảo đảm những điều khoản đó sẽ được chấp nhận.

Chính phủ Iceland đã cố gắng biến lập trường này thành một “lằn ranh đỏ” rõ ràng. Ngoại trưởng Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nói Iceland sẽ yêu cầu “quyền kiểm soát chủ quyền đối với toàn bộ nghề cá” trong bất kỳ thỏa thuận gia nhập nào.

Trong khi đó, Ủy viên EU phụ trách mở rộng Marta Kos cho biết các cuộc đàm phán có thể tìm ra những “giải pháp sáng tạo” cho vấn đề nghề cá, nhưng không đưa ra cam kết trước khi thương lượng về các yêu cầu của Iceland.

Brussels và Reykjavik phản ứng ra sao?

Chính phủ Iceland mô tả lá phiếu là một quy trình dân chủ hai bước: trước hết xin phép người dân mở lại đàm phán, sau đó đưa thỏa thuận gia nhập cuối cùng ra trưng cầu dân ý.

Các quan chức Iceland ủng hộ EU nhấn mạnh rằng bỏ phiếu “Có” không phải một quyết định không thể đảo ngược về việc gia nhập. Những người hoài nghi lại cho rằng việc mở lại đàm phán sẽ tạo đà chính trị và đưa các lợi ích quốc gia cốt lõi vào một quá trình thương lượng khó kiểm soát.

Brussels công khai giữ thái độ thận trọng, tránh tạo cảm giác can thiệp vào cuộc bỏ phiếu. Tuy nhiên, các quan chức EU xem một kết quả tích cực tại Iceland là cơ hội cho một câu chuyện mở rộng thành công—đặc biệt trong lúc tiến trình mở rộng ở nhiều nơi khác gặp khó khăn.

Cuối cùng, câu hỏi ngày 29/8 không phải là “Iceland có gia nhập EU ngay không?”. Đó là câu hỏi hẹp hơn nhưng có thể mở ra một cuộc tranh luận lớn: Iceland có muốn quay lại bàn đàm phán để tìm hiểu chính xác cái giá và lợi ích của việc gia nhập hay tiếp tục giữ mô hình hiện tại—tiếp cận thị trường châu Âu nhưng tự quyết về nghề cá, nông nghiệp, thương mại và tiền tệ.