Hiệp ước Phòng thủ Mecca: Bước ngoặt tái định hình an ninh Trung Đông, các đồng minh cũ của Mỹ tự xây 'NATO Hồi giáo'

Ngày 7/8/2026, tại thánh địa Mecca của Saudi Arabia, một sự kiện mang tính bước ngoặt đã diễn ra: Lãnh đạo ba cường quốc Hồi giáo Sunni gồm Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chính thức ký kết Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca (Mecca Joint Defense Agreement) . Thỏa thuận này không chỉ là một văn kiện ngoại giao đơn thuần, mà nó phơi bày một sự tái cấu trúc căn bản của kiến trúc an ninh Trung Đông — một sự thay đổi được thúc đẩy bởi lòng tin suy giảm sâu sắc vào Mỹ với tư cách là người bảo lãnh an ninh và một nỗ lực có chủ đích của các cường quốc Sunni nhằm xây dựng một khối quân sự độc lập để đối trọng với Iran.

Phản ứng trước sự thất bại của vai trò lãnh đạo Mỹ

Điểm đáng chú ý đầu tiên là cả ba nước ký kết — Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan — đều là những đồng minh chính thức lâu năm của Mỹ. Tuy nhiên, theo các nguồn tin, họ đang 'báo động' trước tình trạng hỗn loạn trong khu vực và cảm thấy thất vọng sâu sắc với cách tiếp cận 'thất thường' của chính quyền Tổng thống Donald Trump trong cuộc xung đột với Iran . Giới phân tích nhận định thỏa thuận này ra đời trực tiếp từ một 'cuộc chiến Trung Đông bế tắc' và là 'phản ứng dữ dội' (vivid backlash) trước việc Mỹ ném bom dồn dập vào Iran cũng như 'ngoại giao co giật' (spasmodic diplomacy) của ông Trump . Nói cách khác, hiệp ước này thể hiện một cách hùng hồn việc các quốc gia này đang 'bỏ rơi' sự phụ thuộc vào Washington và tự tay nắm lấy vận mệnh an ninh của mình .

Cơ chế phòng thủ tập thể kiểu NATO nhằm răn đe Iran

Điều khoản cốt lõi và gây chấn động nhất của hiệp ước chính là tuyên bố: bất kỳ cuộc tấn công vũ trang nào nhằm vào một trong ba nước ký kết sẽ được coi là một cuộc tấn công vào tất cả . Cơ chế 'một người bị tấn công, cả ba cùng đáp trả' này mang đậm phong cách Điều 5 của Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Mặc dù các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ công khai tuyên bố hiệp ước 'không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào', thì bối cảnh chiến lược khu vực không để lại nhiều nghi ngờ: mục tiêu chính là Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này . Việc ràng buộc ba cường quốc quân sự Sunni với nhau, mỗi nước có một thế mạnh riêng (Thổ Nhĩ Kỳ với nền công nghiệp quốc phòng lớn, Saudi Arabia với nguồn lực tài chính dồi dào, và Pakistan với sức mạnh quân sự hạt nhân), tạo ra một thế răn đe hoàn toàn mới trong khu vực .

Khuôn khổ mở rộng: Ai sẽ là thành viên tiếp theo?

Hiệp ước Mecca không phải là một thỏa thuận tam phương tĩnh tại. Các nhà lãnh đạo đã liên tục ám chỉ về việc mở rộng. Tổng thống Erdogan đã nhiều lần nhấn mạnh rằng Ai Cập có thể là thành viên tiếp theo, gọi việc Cairo gia nhập là 'có thể' và mô tả ba nước sáng lập chỉ là những 'nước cốt lõi' . Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cũng gọi Ai Cập là một 'đối tác tự nhiên' . Tuy nhiên, ban đầu Cairo đã từ chối tham gia, với lý do lo ngại trở thành một phần của 'khối do Saudi dẫn dắt', mặc dù sau đó nước này cho biết đang nghiên cứu về tư cách thành viên . Điều này cho thấy hiệp ước được thiết kế như một hạt nhân của một khối an ninh Sunni rộng lớn hơn trong tương lai.

Một chiến lược an ninh đa lớp của Saudi Arabia

Điều thú vị là hiệp ước Mecca không đứng một mình. Chỉ vài ngày trước đó, Saudi Arabia đã khởi động một Liên minh Hàng hải Biển Đỏ gồm 14 quốc gia để bảo vệ tàu thuyền khỏi các cuộc tấn công của lực lượng Houthi thân Iran . Liên minh này bao gồm Ai Cập, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều quốc gia ven biển khác . Có thể thấy Riyadh đang xây dựng một kiến trúc phòng thủ toàn diện: một mặt, hiệp ước Mecca giải quyết vấn đề phòng thủ tập thể trên bộ; mặt khác, liên minh Biển Đỏ tập trung vào an ninh hàng hải và kinh tế. Hai sáng kiến này bổ sung cho nhau, tạo thành một lưới an ninh vững chắc hơn.

Mỹ 'bật đèn xanh'?

Có một tình tiết đáng chú ý: Tổng thống Trump được cho là đã ủng hộ hiệp ước này . Thay vì phản đối một thỏa thuận giữa các đồng minh làm suy giảm vai trò trung tâm của Mỹ, Washington dường như coi đây là cách để giảm bớt gánh nặng của Mỹ tại khu vực, hoặc ít nhất là phù hợp với lập trường chống Iran của chính quyền Trump .

Mặc dù vậy, vẫn còn đó những ẩn số lớn. Toàn bộ văn bản của thỏa thuận chưa được công bố, do đó phạm vi chính xác của nghĩa vụ phòng thủ tập thể vẫn chưa rõ ràng . Tuy nhiên, có một điều chắc chắn: Hiệp ước Phòng thủ Mecca đã thay đổi cục diện Trung Đông một cách sâu sắc, báo hiệu một kỷ nguyên mới nơi các cường quốc trong khu vực sẵn sàng tự vạch ra con đường của riêng mình.