Nhà sử học Jill Lepore cảnh báo 'Nhà nước Nhân tạo' của Thung lũng Silicon đang bóp nghẹt nền dân chủ

Trong cuốn sách sắp ra mắt The Rise and Fall of the Artificial State (dự kiến phát hành ngày 25 tháng 8 năm 2026), nhà sử học Harvard kiêm cây bút của tờ The New Yorker, Jill Lepore, đưa ra một luận điểm gây chấn động: các công ty công nghệ của Thung lũng Silicon đang âm thầm chiếm đoạt những chức năng cốt lõi của chính phủ dân chủ và thay thế chúng bằng sự cai trị của thuật toán và tập đoàn — một hệ thống mà bà gọi là "Nhà nước Nhân tạo" (Artificial State) . Dưới đây là những lập luận chính của bà.

Sự thay thế chính phủ dân chủ bởi các tập đoàn tư nhân

• Lepore cảnh báo rằng các công ty công nghệ đang ngày càng chiếm đoạt những chức năng từng thuộc về chính phủ dân chủ, như phân xử ngôn luận, quyết định quyền tiếp cận thông tin và định hình diễn ngôn công cộng . Bà mô tả sự chuyển đổi này là "sự trở lại của chế độ chuyên chế và sự thần bí hóa, dưới hình thức cai trị bằng thuật toán, tập đoàn và máy móc" .

Đọc sai khoa học viễn tưởng: Biến lời cảnh báo thành bản hướng dẫn

• Lepore chỉ trích những nhà lãnh đạo công nghệ như Elon Musk và Sam Altman là những "kẻ đọc sách tồi", khi họ hiểu sai những tác phẩm khoa học viễn tưởng (vốn là những câu chuyện cảnh báo về sự lạm dụng công nghệ) và biến chúng thành những bản thiết kế hay bản hướng dẫn cần được làm theo một cách mù quáng . Bà lập luận rằng các giám đốc điều hành công nghệ lấy những câu chuyện cảnh báo (ví dụ: Kẻ hủy diệt (The Terminator), Blade Runner) và coi chúng như kim chỉ nam để phấn đấu, thay vì là những lời răn đe về đạo đức .

Những cột mốc lịch sử then chốt: Quảng cáo iPhone 1984 và Đạo luật Viễn thông 1996

• Lepore truy tìm nguồn gốc của "Nhà nước Nhân tạo" qua hai sự kiện quan trọng. Quảng cáo iPhone năm 1984 tại Super Bowl (giới thiệu máy tính Macintosh) đã khắc họa Apple như một người giải phóng, phá vỡ thế độc quyền của "Big Brother" (Người Anh Cả). Điều này đã giúp thay đổi nhận thức của công chúng về các công ty công nghệ từ những thực thể thương mại đơn thuần thành các lực lượng giải phóng . Trong khi đó, Đạo luật Viễn thông năm 1996 đã bãi bỏ các quy định trong ngành viễn thông và truyền thông, tạo điều kiện cho sự hợp nhất quyền lực tập đoàn và sự trỗi dậy của các nền tảng độc quyền .

Bác bỏ Twitter như một 'quảng trường thị trấn kỹ thuật số'

• Lepore bác bỏ luận điệu của Thung lũng Silicon khi gọi các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là Twitter, là một phiên bản hiện đại của quảng trường thị trấn hay diễn đàn công cộng dân chủ. Thay vào đó, bà lập luận rằng những nền tảng này đưa ra một bức tranh méo mó sâu sắc về cử tri và thực chất là những không gian thuộc sở hữu tư nhân, bị chi phối bởi lợi ích tập đoàn, chứ không phải là nơi diễn ra sự thảo luận dân chủ . Bà cho rằng huyền thoại này đã che giấu mức độ mà các công ty tư nhân đang kiểm soát diễn ngôn công cộng.

Tại sao 'Nhà nước Nhân tạo' sẽ thất bại: Sự tàn phá thế giới tự nhiên

• Lepore lập luận rằng "Nhà nước Nhân tạo" là một dự án không bền vững về mặt nền tảng bởi vì nó đòi hỏi sự cắt đứt mối liên hệ giữa con người với thế giới tự nhiên . Chịu ảnh hưởng từ triết lý vị lai (longtermism), các nhà lãnh đạo công nghệ đã từ bỏ nỗ lực giảm thiểu biến đổi khí hậu trên Trái Đất. Thay vào đó, họ nghĩ đến một tương lai nơi nhân loại bỏ trốn một hành tinh đang hấp hối để lên Sao Hỏa hoặc các thuộc địa ngoài Trái Đất khác . Lepore cho rằng ảo tưởng về việc thoát khỏi sự sụp đổ sinh thái thông qua siêu việt công nghệ này vừa vô đạo đức về mặt luân lý, vừa bất khả thi về mặt vật chất. Kết quả là, "Nhà nước Nhân tạo" trở thành một dự án tự hủy diệt, đẩy nhanh chính sự tàn phá mà nó tuyên bố sẽ trốn thoát .

Lời kêu gọi sự gắn kết giữa các nhà sử học và nhà công nghệ

• Xuyên suốt cuốn sách, Lepore kêu gọi các nhà sử học và nhà nhân văn tham gia trực tiếp hơn nữa với các nhà công nghệ và hoạch định chính sách . Bà lập luận rằng các nhà lãnh đạo trong ngành công nghệ đang vận hành với sự thiếu hiểu biết sâu sắc về lịch sử, lý thuyết chính trị và quản trị hiến pháp — và sự thiếu hiểu biết này mang lại những hậu quả nguy hiểm. Theo quan điểm của bà, sự hợp tác chặt chẽ hơn sẽ mang lại góc nhìn lịch sử phản biện cho các quyết định về tự động hóa, quản trị AI và thiết kế các hệ thống ngày càng chi phối cuộc sống của con người .