Cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz đang bóp nghẹt nền kinh tế châu Phi: Giá xăng dầu tăng vọt ở Senegal và Kenya, gánh nặng trợ giá và rủi ro phía trước

Kenya — Tình hình tại Kenya biến động mạnh hơn với nhiều lần điều chỉnh giá kể từ khi cuộc khủng hoảng bắt đầu:

• Tháng 4/2026 (cú sốc đầu tiên): Cơ quan Quản lý Năng lượng và Dầu mỏ (EPRA) đã tăng giá bán lẻ nhiên liệu tới 23,5%, đẩy giá xăng lên 206,97 KSh/lít và dầu diesel lên mức cao nhất mọi thời đại 206,84 KSh/lít tại Nairobi. Giá dầu diesel đã tăng 40,30 KSh trong một kỳ điều chỉnh giá duy nhất — mức tăng hàng tháng lớn nhất từ trước đến nay .
• Tháng 5-6/2026 (làn sóng thứ hai): Giá tiếp tục tăng, với xăng lên 214,25 KSh/lít và dầu diesel tăng vọt lên 242,92 KSh/lít, mức tăng 17,4% chỉ trong một kỳ điều chỉnh .
• Tháng 7-8/2026 (bình ổn nhờ trợ giá): EPRA giữ nguyên giá xăng ở mức 214,03 KSh, dầu diesel ở mức 222,86 KSh và dầu hỏa ở mức 191,38 KSh/lít, chi 945 triệu KSh từ quỹ trợ giá .
• Kỳ 15/8 - 14/9/2026 (giảm nhẹ có mục tiêu): Giá dầu diesel giảm 5 KSh xuống 217,86 KSh/lít, trong khi xăng và dầu hỏa không đổi. Chính phủ đã chuyển hướng hỗ trợ trợ giá sang xăng và dầu hỏa, thực chất là lấy giá dầu diesel để bù chéo cho người dùng xăng, ngăn chặn nguy cơ giá xăng tăng thêm 8,64 KSh/lít .

Chi phí trợ giá: Hàng tỷ USD bị đốt để giảm nhẹ cú sốc

Senegal — Mức độ ảnh hưởng đến ngân sách Senegal là rất lớn:

• Quốc gia này ban đầu phân bổ 250 tỷ CFA (khoảng 442 triệu USD) cho trợ giá xăng dầu trong năm 2026 .
• Đến giữa tháng 8/2026, chi phí trợ giá xăng dầu đã vượt 245 tỷ CFA (432 triệu USD) — gần như toàn bộ ngân sách được phân bổ cho cả năm chỉ trong hơn 7 tháng .
• Bộ trưởng Tài chính Senegal, Cheikh Diba, cảnh báo vào tháng 5/2026 rằng nếu giá dầu thô lên tới 115 USD/thùng, hóa đơn trợ giá có thể vượt quá dự toán lên tới 1,15 nghìn tỷ CFA (khoảng 2 tỷ USD) — tương đương 1/5 toàn bộ ngân sách quốc gia . Thủ tướng Ousmane Sonko nói với quốc hội rằng cần thêm 1 nghìn tỷ CFA hoặc hơn . Ở mức giá dầu giả định 85 USD/thùng, chi phí trợ giá cũng đã được dự báo ở mức 774 tỷ CFA .

Kenya — Chi tiêu của Kenya cũng rất đáng kể:

• Tổng thống William Ruto tuyên bố vào tháng 5/2026 rằng chính phủ đã chi hơn 28 tỷ KSh (~217 triệu USD) cho các biện pháp bình ổn giá xăng dầu và giảm thuế kể từ khi cuộc khủng hoảng bắt đầu . Trong đó, 13,74 tỷ KSh được chi trực tiếp cho trợ giá xăng dầu trong các kỳ điều chỉnh giá tháng 4-5 và tháng 5-6 .
• Chính phủ đã cắt giảm một nửa thuế VAT đối với các sản phẩm xăng dầu từ 16% xuống 8%, khiến ngân sách mất đi khoản thu ước tính 14,43 tỷ KSh .
• Riêng trong kỳ tháng 7-8/2026, chính phủ đã chi 945 triệu KSh từ Quỹ Thuế Phát triển Xăng dầu . Trong kỳ tháng 8-9/2026, thêm 938 triệu KSh đã được giải ngân .
• Kenya cũng đã tìm kiếm khoản vay 600 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới để bảo vệ nền kinh tế trước những cú sốc .

Những rủi ro rộng hơn: Điểm yếu cơ cấu ẩn sau giá cả

Cuộc khủng hoảng không chỉ làm tăng giá xăng dầu mà còn phơi bày những điểm yếu cơ bản trong cấu trúc nền kinh tế châu Phi.

Phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu và dự trữ thấp. Kenya nhập khẩu toàn bộ dầu mỏ từ Trung Đông và chỉ có khoảng 20 ngày dự trữ chiến lược — các biện pháp phân phối hạn chế đã phải được áp dụng . Ước tính có 78,6% nhà sản xuất tại Kenya báo cáo bị ảnh hưởng bởi tình trạng chậm trễ vận chuyển và phí bảo hiểm tăng cao . Senegal cũng phụ thuộc rất nhiều vào các sản phẩm tinh chế nhập khẩu . Châu Phi là khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi sự gián đoạn Hormuz, không phải vì khối lượng nhập khẩu dầu thô (châu Á mới là khu vực lớn hơn), mà vì sự thiếu hụt năng lực lọc dầu mang tính cơ cấu: Lục địa này nhập khẩu một tỷ lệ rất cao lượng tiêu thụ các sản phẩm xăng dầu tinh chế, và hoạt động xuất khẩu của các nhà máy lọc dầu ở Vịnh Arab gần như hoàn toàn phụ thuộc vào eo biển Hormuz .

Áp lực tài khóa khổng lồ. Cả hai nước đang đốt ngân sách phân bổ cho trợ giá ở mức gấp nhiều lần so với kế hoạch, chèn ép chi tiêu cho y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng . Bộ trưởng Tài chính Senegal cảnh báo rằng mỗi đô la tăng thêm trong giá dầu sẽ làm sâu thêm lỗ hổng tài khóa .

Ảnh hưởng lan tỏa đến chi phí lương thực và vận tải. UNCTAD cảnh báo rằng ngay cả khi eo biển Hormuz được mở cửa trở lại, các nền kinh tế dễ bị tổn thương vẫn phải đối mặt với chi phí lương thực và phân bón tăng cao trong thời gian dài vì chuỗi cung ứng bị gián đoạn — hợp đồng vận chuyển, mạng lưới vận tải và thị trường bảo hiểm — cần nhiều thời gian hơn để phục hồi so với thị trường năng lượng . Chi phí nhiên liệu cao hơn đẩy trực tiếp chi phí sản xuất và phân phối lương thực tăng cao trên khắp khu vực. Số chuyến tàu đi qua eo biển mỗi ngày đã giảm từ khoảng 125 chuyến xuống chỉ còn 10 chuyến trong thời kỳ đỉnh điểm của xung đột, tương đương mức giảm 92% .

Lạm phát và bất ổn xã hội. Lạm phát của Kenya đã chạm mức 6,7%, một phần do chi phí nhiên liệu, và các cuộc biểu tình phản đối giá xăng dầu tăng đã nổ ra . Giữa tháng 5/2026, các tài xế xe buýt nhỏ (matatu) đã bỏ bãi để phản đối việc tăng giá . Việc tăng giá của Senegal có nguy cơ dẫn đến những căng thẳng xã hội tương tự .

Áp lực lên nợ và cán cân thanh toán. UNCTAD ước tính rằng giá dầu tăng 50% sẽ làm tăng hóa đơn nhập khẩu dầu ròng hàng năm của 65 nền kinh tế dễ bị tổn thương lên khoảng 20,4 tỷ USD, trong đó 16,1 tỷ USD rơi vào các nước kém phát triển nhất và 4,3 tỷ USD vào các quốc đảo nhỏ đang phát triển . Điều này sẽ làm thâm hụt tài khoản vãng lai, làm yếu đồng nội tệ và đẩy sâu thêm tình trạng nghèo đói cho gần một tỷ người .

Hồi chuông cảnh tỉnh về cơ cấu. Cuộc khủng hoảng đã phơi bày sự phụ thuộc gần như hoàn toàn của châu Phi vào xăng dầu tinh chế nhập khẩu và sự thiếu hụt năng lực lọc dầu trong nước, đặt ra những câu hỏi cấp bách về an ninh năng lượng dài hạn . Báo cáo Triển vọng Thị trường Hàng hóa tháng 4/2026 của Ngân hàng Thế giới dự báo giá hàng hóa trung bình sẽ tăng 16% trong năm nay — mức tăng đầu tiên kể từ năm 2022 — do việc đóng cửa eo biển Hormuz và các tác động dây chuyền của nó lên thị trường năng lượng, phân bón và kim loại . Như một bài phân tích đã chỉ ra, cuộc khủng hoảng đã biến một cú sốc địa chính trị xa xôi thành hiện thực hàng ngày đối với hàng triệu người châu Phi: chi phí vận chuyển cao hơn, thực phẩm đắt đỏ hơn, và các chính phủ phải lựa chọn giữa trợ giá và mọi thứ khác.