Ba con đường quản trị AI toàn cầu đang hình thành: Quốc gia của bạn sẽ chọn con đường nào?

Bối cảnh quản trị AI toàn cầu đang kết tinh thành ba con đường riêng biệt khi Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh ảnh hưởng, và một nhóm các cường quốc tầm trung đang tạo ra một lựa chọn thay thế mang tính chức năng. Mỗi con đường khác nhau về kiến trúc, những gì họ cung cấp cho các quốc gia đối tác và sự phụ thuộc mà chúng tạo ra. Dưới đây là sự so sánh chi tiết.

1. Mô hình Phổ biến do Mỹ Bảo vệ (American-Secured Diffusion)

Kiến trúc. Con đường của Mỹ được xây dựng dựa trên việc kiểm soát công nghệ tiên phong — thiết kế chip tiên tiến, nền tảng đám mây, các mô hình AI độc quyền và hệ thống phần mềm để đào tạo và triển khai. Washington tổ chức các tài sản này thông qua mô hình "Pax Silica": các gói xuất khẩu trọn gói, tài chính công, liên minh bán dẫn, quy tắc bảo vệ công nghệ và kiểm soát xuất khẩu chiến lược đối với phần cứng và bí quyết AI tiên tiến . Kế hoạch Hành động AI năm 2025 của Nhà Trắng chính thức hóa điều này tại Trụ cột III, "Dẫn đầu trong Ngoại giao và An ninh AI Quốc tế," với mục tiêu rõ ràng là "xuất khẩu AI Mỹ cho các đồng minh và đối tác" đồng thời chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc trong các cơ quan quản trị quốc tế .

Lợi ích dành cho các quốc gia đối tác. Các đối tác có quyền truy cập vào chip thiết kế của Mỹ, cơ sở hạ tầng điện toán đám mây, các mô hình AI tiên tiến và nhân tài kỹ thuật — nhưng trên cơ sở phân tầng, có điều kiện, được điều chỉnh bởi các thỏa thuận an ninh và sự phù hợp với các mục tiêu chính sách đối ngoại của Mỹ . "Khuôn khổ Phổ biến AI" (Framework for Artificial Intelligence Diffusion) của BIS (tháng 1 năm 2025) đã thiết lập một hệ thống phân tầng, mặc dù các phần của quy tắc này sau đó đã bị hủy bỏ và đang được thay thế .

Sự phụ thuộc. Các quốc gia đối tác phải đối mặt với sự phụ thuộc sâu sắc vào chuỗi cung ứng phần cứng do Mỹ kiểm soát (đặc biệt là chip NVIDIA và AMD), các nền tảng đám mây của Mỹ (AWS, Azure, GCP) và các hệ sinh thái mô hình độc quyền của Mỹ. Họ phải chấp nhận các kiểm soát xuất khẩu của Mỹ như những ràng buộc đối với sự phát triển AI của chính họ, và mức độ truy cập của họ có thể bị hạ cấp nếu sự liên kết dao động . Hệ thống này tạo ra một hệ thống phân cấp truy cập AI dựa trên an ninh.

2. Chủ nghĩa Đa phương Phát triển của Trung Quốc (Chinese Developmental Multilateralism)

Kiến trúc. Cách tiếp cận của Trung Quốc tập trung vào xây dựng thể chế và cung cấp năng lực cho các nước đang phát triển (Global South), được đóng khung là "chủ nghĩa đa phương thực sự" và "AI vì lợi ích chung" . Công cụ chủ lực là Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO), ra mắt tại Hội nghị AI Thế giới Thượng Hải tháng 7 năm 2026, đã thu hút 29 quốc gia thành viên . WAICO là cơ quan liên chính phủ đầu tiên trên thế giới dành riêng cho hợp tác và quản trị AI, có trụ sở tại Thượng Hải . Trung Quốc thúc đẩy Sáng kiến Quản trị AI Toàn cầu năm 2023 và Kế hoạch Hành động Quản trị AI Toàn cầu năm 2025 (lộ trình 13 điểm) thông qua các nền tảng của Liên Hợp Quốc, Sáng kiến Vành đai và Con đường, và các khuôn khổ hợp tác Nam-Nam .

Lợi ích dành cho các quốc gia đối tác. Tiếp cận các mô hình AI của Trung Quốc (như DeepSeek, Qwen của Alibaba), các khuôn khổ mã nguồn mở, tài chính xây dựng trung tâm dữ liệu, đào tạo kỹ thuật và các khuôn mẫu quản trị. Trung Quốc nhấn mạnh "xây dựng năng lực," thu hẹp "khoảng cách thông minh" và tăng trưởng bao trùm — đặc biệt hướng tới các nước đang phát triển cảm thấy bị loại trừ khỏi hệ thống phân tầng do Mỹ dẫn đầu . WAICO cung cấp một ngôi nhà quản trị chính thức với một vị trí trong bàn đàm phán cho các quốc gia nhỏ hơn .

Sự phụ thuộc. Phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng AI của Trung Quốc, việc thiết lập tiêu chuẩn của Trung Quốc trong các cơ quan quốc tế và các chuẩn mực quản trị do Trung Quốc thiết kế . Cách tiếp cận của Bắc Kinh sử dụng ngôn ngữ hợp tác nhưng cũng nhằm mục đích lồng ghép các tiêu chuẩn kỹ thuật và khuôn khổ thể chế của riêng mình trên toàn cầu, tạo ra sự liên kết lâu dài với các ưu tiên của nhà nước Trung Quốc . Các đối tác trở thành các mắt xích trong một hệ sinh thái do Trung Quốc lãnh đạo, nơi các chuẩn mực, nguồn cung phần cứng và quy tắc quản trị bắt nguồn từ Bắc Kinh.

3. Con đường Chức năng của các Cường quốc Tầm trung (The Functional Middle-Power Track)

Kiến trúc. Các cường quốc tầm trung (như Canada, Hàn Quốc, Úc, Singapore, các nước Bắc Âu và một số nước trong EU và ASEAN) theo đuổi con đường thứ ba, tránh liên kết hoàn toàn với bất kỳ siêu cường nào. Thay vì cố gắng sao chép toàn bộ hệ thống AI, họ tập trung vào chuyên môn hóa hạ nguồn: đổi mới ở tầng ứng dụng, quy định, tiêu chuẩn an toàn và các năng lực thích hợp trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu . Đây là một con đường chức năng và dựa trên quy tắc, được neo giữ trong các diễn đàn đa phương như Đối thoại Toàn cầu của Liên Hợp Quốc về Quản trị AI, khuôn khổ Đạo luật AI của EU, các Nguyên tắc AI của OECD và các sáng kiến mới như Khuôn khổ Đánh giá AI Tiên phong Toàn cầu được đề xuất . Trường Bennett Cambridge gọi đây là "con đường thứ ba giữa sự phục tùng và sự tự cung tự cấp" .

Lợi ích dành cho các quốc gia đối tác. Khả năng dự đoán về quy định, các tiêu chuẩn quản trị có thể tương tác, dịch vụ đánh giá an toàn AI, các thành phần phần cứng hoặc phần mềm chuyên biệt (ví dụ: các lĩnh vực thiết kế bán dẫn, các mô hình chuyên ngành) và một không gian ngoại giao trung lập không yêu cầu phải chọn phe . Đạo luật AI của EU cung cấp một khuôn mẫu quy định mà nhiều cường quốc tầm trung đang áp dụng hoặc điều chỉnh, đưa ra cách tiếp cận quản trị "ưu tiên thận trọng" khác biệt với mô hình "ưu tiên đổi mới" của Mỹ và "ưu tiên thực tiễn" của Trung Quốc . Các cường quốc tầm trung cũng cung cấp khả năng tập hợp đáng tin cậy cho các sáng kiến quản trị đa bên liên quan .

Sự phụ thuộc. Sự phụ thuộc nhẹ nhàng và phân tán hơn so với hai con đường kia. Các quốc gia đối tác phụ thuộc vào sự sẵn có liên tục của các mô hình tiên phong từ Mỹ hoặc Trung Quốc — những mô hình mà các cường quốc tầm trung không kiểm soát ở tầng nền tảng . Tuy nhiên, bằng cách chuyên môn hóa ở các tầng ứng dụng, quy định và đánh giá, các cường quốc tầm trung giảm sự phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Rủi ro chính là sự cạnh tranh siêu cường làm suy yếu hệ sinh thái kỹ thuật mở mà các chiến lược của cường quốc tầm trung dựa vào, hoặc các kiểm soát xuất khẩu và hạn chế chuỗi cung ứng hạn chế các mô hình và phần cứng có sẵn cho họ .

Sự khác biệt chính trong nháy mắt

Khía cạnh	Phổ biến do Mỹ Bảo vệ	Chủ nghĩa Đa phương Phát triển của Trung Quốc	Con đường Chức năng của Cường quốc Tầm trung
Logic cốt lõi	Kiểm soát công nghệ tiên phong, chia sẻ có điều kiện	Xây dựng thể chế, cung cấp năng lực	Điều tiết, chuyên môn hóa, tương tác
Chủ thể chính	Chính phủ Mỹ, các ông lớn công nghệ Mỹ	Chính phủ Trung Quốc, các công ty liên kết nhà nước	EU, OECD, các diễn đàn LHQ, liên minh các cường quốc tầm trung
Lợi ích	Chip, đám mây, mô hình tiên tiến	Tiếp cận mô hình Trung Quốc, tài chính, đào tạo	Khuôn mẫu quy định, đánh giá an toàn, công nghệ thích hợp
Sự phụ thuộc chính	Sâu sắc: chuỗi cung ứng và kiểm soát xuất khẩu của Mỹ	Sâu sắc: tiêu chuẩn và cơ sở hạ tầng của Trung Quốc	Nông: sự sẵn có của hệ sinh thái mở
Rủi ro cho đối tác	Bị thu hồi quyền truy cập nếu liên kết dao động	Bị khóa vào chuẩn mực và phần cứng Trung Quốc	Hệ sinh thái bị suy thoái bởi sự cạnh tranh siêu cường

Ý nghĩa cho các Quốc gia Chọn Con đường

Ba mô hình này trên lý thuyết không loại trừ lẫn nhau — một quốc gia có thể tham gia đồng thời nhiều con đường — nhưng trên thực tế, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc đang buộc các quốc gia phải đưa ra những lựa chọn khó khăn hơn. Mô hình của Mỹ cung cấp công nghệ tiên tiến nhất nhưng đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ. Mô hình của Trung Quốc cung cấp tư cách thành viên bao trùm và tài chính nhưng hướng các đối tác theo các tiêu chuẩn của Bắc Kinh. Con đường của các cường quốc tầm trung mang lại nhiều quyền tự chủ hơn và sự phụ thuộc nhẹ nhàng hơn, nhưng nó dựa vào một hệ sinh thái toàn cầu mở mà sự cạnh tranh siêu cường có thể làm xói mòn.

Hiện tại, bối cảnh vẫn còn biến động. Nhưng với WAICO đã đi vào hoạt động và Kế hoạch Hành động AI của Mỹ nhắm mục tiêu rõ ràng "xuất khẩu AI Mỹ cho các đồng minh và đối tác" đồng thời chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc , các quốc gia sẽ ngày càng cần phải quyết định con đường nào — hoặc sự kết hợp nào — phục vụ tốt nhất cho lợi ích lâu dài của họ.