Hiệp ước Mecca: 'NATO Hồi giáo' hay chỉ là một 'lá chắn phòng thủ' trong cơn bão Trung Đông?

Israel lo ngại: 'Một liên minh nhằm vào Israel'

Israel chưa có phản ứng chính thức về Hiệp ước Mecca, nhưng các quan chức cấp cao đã bày tỏ quan ngại sâu sắc trong các cuộc họp kín. Một quan chức cấp cao giấu tên của Israel nói với tờ Ynet rằng 'đây là một liên minh nhằm vào Israel' và cảnh báo rằng Ai Cập cuối cùng có thể tham gia hiệp ước này, đưa các thế lực thù địch đến sát biên giới Israel . Các nhà phân tích Israel nhìn nhận khối ba bên này - bao gồm quốc gia gìn giữ các thánh địa Hồi giáo, quốc gia Hồi giáo duy nhất có vũ khí hạt nhân và một thành viên NATO - như một trục Sunni có thể có thái độ thù địch với Israel và phá hoại tham vọng bành trướng khu vực của nước này .

Giới lãnh đạo Israel đặc biệt khó chịu với sự tham gia của Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia mà Al Jazeera mô tả là 'kẻ thù không đội trời chung tiếp theo của Israel' . Hiệp ước cũng làm phức tạp thêm mục tiêu lâu dài của Israel là bình thường hóa quan hệ với Ả Rập Xê Út thông qua khuôn khổ Hiệp định Abraham. Bằng cách ràng buộc mình vào một liên minh quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan - cả hai đều có quan hệ căng thẳng hoặc đối địch với Israel - Ả Rập Xê Út đã tự làm khó mình trên con đường bình thường hóa quan hệ, ít nhất là trong ngắn hạn .

Vì sao giới chuyên gia hoài nghi về cái mác 'NATO Hồi giáo'?

Mặc dù có ngôn ngữ giống với Điều 5 của NATO, nhưng phần lớn các nhà phân tích cho rằng Hiệp ước Mecca còn rất xa mới trở thành một 'NATO Hồi giáo' thực thụ vì những lý do cấu trúc sau:

• Không có bộ chỉ huy hay lực lượng chung. Không giống như NATO với cơ cấu chỉ huy quân sự thống nhất, lực lượng thường trực và kế hoạch tác chiến chi tiết, Hiệp ước Mecca chỉ là một tuyên bố chính trị, không có các cam kết hay nghĩa vụ quốc phòng cụ thể, cũng như không có cơ chế ràng buộc .
• Thiếu khuôn khổ thể chế thường trực. NATO được hỗ trợ bởi một ban thư ký thường trực, ngân sách chung, trang thiết bị tiêu chuẩn hóa và nhiều thập kỷ luật hiệp ước. Hiệp ước Mecca không có cơ sở hạ tầng này . (Thổ Nhĩ Kỳ sau đó cho biết hiệp ước sẽ thành lập một ủy ban cấp bộ trưởng và một ban thư ký chung đặt tại Ả Rập Xê Út, nhưng các chi tiết vẫn còn mơ hồ .)
• Lợi ích chiến lược khác biệt. Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên NATO, tập trung vào các nhóm người Kurd và Đông Địa Trung Hải; Ả Rập Xê Út là khách hàng an ninh của Mỹ, lo ngại Iran và các cuộc tấn công của Houthi; Pakistan có tư thế phòng thủ xoay quanh Ấn Độ. Những chương trình nghị sự cạnh tranh này khiến cho các hành động tập thể gắn kết khó xảy ra .
• Nhãn hiệu tôn giáo mỏng manh. Các nước ký kết đều theo đa số Sunni, nhưng hiệp ước lại loại trừ các cường quốc Hồi giáo khác như Indonesia, Ai Cập và Iran (Shia). Động lực thực sự của nó là nỗi lo chung về cuộc chiến Iran-Israel, chứ không phải tinh thần đoàn kết toàn Hồi giáo .
• Không có đánh giá mối đe dọa chung. Các thành viên NATO cùng xác định các mối đe dọa và giao thức phản ứng. Các thành viên Hiệp ước Mecca có các ưu tiên về mối đe dọa khác nhau, khiến cho điều khoản phòng thủ tập thể khó có thể được kích hoạt một cách rõ ràng .

Các nhà phân tích từ Ynet và FirstPost mô tả hiệp ước này là một 'lá chắn phòng thủ được sinh ra từ nỗi lo chung' và là một 'liên minh giấy' hơn là một siêu trục xâm lược sẵn sàng chinh phục .

Thông điệp chiến lược gửi tới Mỹ

Hệ quả quan trọng nhất của Hiệp ước Mecca có thể là thông điệp mà nó gửi tới Washington. Cả ba nước ký kết đều là đối tác truyền thống của Mỹ - Ả Rập Xê Út là khách hàng an ninh lâu năm, Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên NATO, và Pakistan là đồng minh quan trọng ngoài NATO - nhưng họ đã chọn chính thức hóa một hiệp ước phòng thủ ba bên bên ngoài khuôn khổ của Mỹ . Thời điểm ký kết cũng rất quan trọng: thỏa thuận được ký trong bối cảnh chiến dịch quân sự Mỹ-Israel chống lại Iran đang leo thang, khiến các cơ sở dầu mỏ của vùng Vịnh hứng chịu hỏa lực tên lửa của Iran và gây bất ổn khu vực .

• 'Chúng tôi có thể hành động mà không cần các ông.' Hiệp ước cho thấy Riyadh, Ankara và Islamabad không còn tin tưởng vào các bảo đảm an ninh của Washington nữa và đang xây dựng một cấu trúc răn đe song song .
• Phản đối chủ nghĩa đơn phương Mỹ-Israel. Các nhà quan sát Israel nói với JNS rằng hiệp ước 'lách qua Mỹ và Israel' và báo hiệu sự trỗi dậy của một trục Sunni, tự coi mình có khả năng tự cung cấp an ninh .
• Gây áp lực lên ngoại giao Mỹ. Thỏa thuận này làm phức tạp thêm các nỗ lực của Mỹ nhằm làm trung gian cho một thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Ả Rập Xê Út và Israel. Ả Rập Xê Út giờ đây đã tự ràng buộc mình vào một thỏa thuận quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, cả hai đều có quan hệ căng thẳng hoặc đối địch với Israel .
• Tín hiệu tái cấu trúc chiến lược. Reuters và Foreign Policy lưu ý rằng ba quốc gia đang 'báo động bởi một cuộc xung đột khu vực' và đang ra hiệu rằng kỷ nguyên phụ thuộc duy nhất vào sự bảo trợ an ninh của Mỹ đang kết thúc . Như tờ Wall Street Journal đã tổng kết: 'Khi một siêu cường loạng choạng, các cường quốc trong khu vực bắt đầu tự sắp xếp cho mình' .

Kết luận: Biểu tượng nhiều hơn thực chất - ít nhất là hiện tại

Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca là một diễn biến ngoại giao quan trọng, phản ánh bức tranh an ninh đang thay đổi của Trung Đông. Nhưng gọi nó là 'NATO Hồi giáo' là đã cường điệu hóa năng lực của nó. Hiệp ước thiếu xương sống thể chế, nhận thức mối đe dọa chung và kế hoạch tác chiến để có thể hoạt động như NATO. Hiện tại, tốt nhất nên hiểu nó như một tín hiệu chính trị - gửi đến Israel, Iran và trên hết là Mỹ - rằng ba đồng minh Sunni chủ chốt đã sẵn sàng đa dạng hóa lựa chọn và khám phá các thỏa thuận an ninh tập thể bên ngoài chiếc ô của Mỹ. Liệu hiệp ước này có phát triển thành một thứ gì đó thực chất hơn hay không phụ thuộc vào việc các thành viên có thể vượt qua những khác biệt về lợi ích và xây dựng cơ sở hạ tầng để biến một tuyên bố thành một hệ thống phòng thủ thực sự hay không.