Châu Phi 'ngấu nghiến' pin mặt trời: Nhập khẩu quý 1/2026 đã bằng 62% cả năm 2025

Cú nổ ‘thần tốc’ của năng lượng mặt trời châu Phi

Theo báo cáo Đầu tư Năng lượng Thế giới năm 2026 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), 15 quốc gia châu Phi đã nhập khẩu hơn 400 triệu USD tấm pin mặt trời chỉ trong quý 1 năm 2026 . Con số này đã bằng 62% tổng giá trị 650 triệu USD mà toàn bộ lục địa nhập khẩu trong suốt cả năm 2025, báo hiệu một sự tăng tốc chóng mặt .

Sự bùng nổ này đến từ sự hội tụ của ba 'cơn gió thuận': các nhà sản xuất Trung Quốc tràn ngập thị trường toàn cầu bằng tấm pin giá rẻ chưa từng có, cuộc khủng hoảng năng lượng sâu sắc buộc các hộ gia đình và doanh nghiệp châu Phi phải 'ly khai' khỏi lưới điện quốc gia, và chi phí pin lưu trữ giảm mạnh khiến giải pháp 'điện mặt trời + lưu trữ' trở thành một giải pháp thay thế khả thi cho máy phát diesel đắt đỏ .

Số liệu : Quý 1/2026 so với cả năm 2025

Năm 2025, châu Phi đã nhập khẩu 18,2–18,8 GW pin mặt trời từ Trung Quốc — tăng 48% so với mức 12,7 GW của năm 2024 . Riêng tháng 3/2026, 10 GW công nghệ pin mặt trời Trung Quốc đã được vận chuyển đến châu Phi, tăng 176% so với tháng trước đó .

Tuy nhiên, số liệu lắp đặt chính thức lại kể một câu chuyện khác. Hội đồng Năng lượng Mặt trời Toàn cầu (Global Solar Council) báo cáo rằng châu Phi chỉ lắp đặt thêm khoảng 4,5 GW công suất pin mặt trời mới trong năm 2025, dù đã tăng 54% so với năm trước . Khoảng cách chênh lệch giữa lượng nhập khẩu (18,2 GW) và lượng lắp đặt (4,5 GW) chính là chìa khóa để hiểu chuyện gì thực sự đang diễn ra .

Những quốc gia nào đang dẫn đầu làn sóng này?

Nam Phi vẫn là nước nhập khẩu năng lượng mặt trời lớn nhất lục địa, với 3,8 GW trong 12 tháng tính đến tháng 6/2025, nhưng thị phần của nước này đã giảm xuống dưới một phần ba khi các thị trường khác tăng tốc .

Nigeria đã vượt Ai Cập để trở thành nước nhập khẩu năng lượng mặt trời lớn thứ hai châu Phi trong 12 tháng đến tháng 6/2025, nhập khẩu 1.721 MW và bổ sung thêm 803 MW công suất mới trong năm 2025 . Nhập khẩu của Nigeria đã tăng vọt 519% chỉ trong tháng 3/2026 .

Ai Cập đã tăng gấp đôi lượng nhập khẩu pin từ Trung Quốc lên 2,3 GW trong năm 2025 và bổ sung thêm 500 MW công suất mới . Algeria tăng nhập khẩu gấp sáu lần, từ 0,35 GW lên 2,1 GW , và thêm 400 MW công suất .

Trong năm 2025, 20 quốc gia châu Phi đã thiết lập các kỷ lục nhập khẩu hàng năm mới và 25 quốc gia nhập khẩu ít nhất 100 MW mỗi nước, tăng từ 15 quốc gia của một năm trước đó . Lần đầu tiên trong lịch sử, Nigeria, Kenya và Ethiopia mỗi nước đã nhập khẩu hơn 1 GW pin mặt trời trong một tháng duy nhất vào tháng 3/2026 .

Câu chuyện ẩn giấu: Cách mạng năng lượng mặt trời phân tán và ngoài lưới điện

Khoảng cách khổng lồ giữa các tấm pin nhập khẩu và công suất lắp đặt chính thức chỉ ra một cuộc cách mạng năng lượng mặt trời phân tán mà các số liệu thống kê chính thức đã bỏ lỡ . Hội đồng Năng lượng Mặt trời Toàn cầu ước tính rằng 44% công suất mặt trời mới được lắp đặt trong năm 2025 đến từ các hệ thống phân tán — lắp trên mái nhà, thương mại và ngoài lưới điện — và thừa nhận con số này có thể còn thấp hơn thực tế N.

Hai cuộc chuyển đổi song song đang diễn ra :

• Các dự án quy mô tiện ích do Nam Phi, Nigeria và Ai Cập dẫn đầu, được ghi nhận trong dữ liệu chính thức.
• Một cuộc chuyển đổi phân tán được thúc đẩy bởi chi phí pin lưu trữ giảm, lưới điện yếu kém và việc xóa bỏ trợ giá dầu diesel, gần như vô hình trước các hệ thống báo cáo của ngành điện.

Châu Phi thậm chí còn nhập khẩu nhiều linh kiện pin mặt trời (như tế bào quang điện) hơn là các tấm pin hoàn chỉnh, cho thấy hoạt động lắp ráp và triển khai phân tán đang diễn ra mạnh mẽ ngay tại chỗ .

Sự thay đổi chính sách thúc đẩy bùng nổ

• Xóa bỏ trợ giá dầu diesel ở một số quốc gia đang khiến 'điện mặt trời + lưu trữ' có tính cạnh tranh về chi phí so với máy phát điện diesel .
• Các cải cách về đo đếm ròng (net metering) và thuế nhập khẩu đang khuyến khích áp dụng, mặc dù chi tiết chính sách cụ thể khác nhau giữa các nước .
• Sản xuất nội địa đang nổi lên: Ethiopia, Nam Phi, Morocco và Nigeria đang xây dựng năng lực lắp ráp và sản xuất tấm pin. Nigeria đã xuất khẩu tấm pin mặt trời trị giá 85,79 tỷ Naira (khoảng 55 triệu USD) trong quý 1/2026 ngay cả khi nước này vẫn đang nhập khẩu ồ ạt .

Khoảng cách tài trợ có thể làm chậm đà tăng trưởng

Bất chấp kỷ lục về triển khai, dòng vốn đầu tư vẫn tập trung vào một số ít thị trường. Hội đồng Năng lượng Mặt trời Toàn cầu cảnh báo rằng phần lớn lục địa này vẫn bị thiếu vốn nghiêm trọng . Các dự án ngoài lưới điện và phân tán phải đối mặt với chi phí tài trợ cao hơn và khả năng tiếp cận vốn hạn chế so với các thương vụ quy mô tiện ích, tạo ra sự chênh lệch có thể làm chậm quá trình chuyển đổi năng lượng rộng lớn hơn .

Ở mặt tích cực, công suất điện mặt trời nối lưới của châu Phi trong năm 2026 đã vượt qua tổng số của cả năm 2025, cho thấy môi trường đầu tư đang được cải thiện — ngay cả khi vẫn chỉ tập trung vào một số ít quốc gia .