Eo biển Hormuz vẫn đóng cửa: Iran ra điều kiện, Oman làm trung gian, Nhật Bản thúc đẩy ngoại giao

Dưới đây là phân tích về ba diễn biến chính định hình cuộc khủng hoảng Hormuz hiện nay.

Điều kiện của Iran: Mở cửa eo biển đòi hỏi nhượng bộ từ Mỹ

Iran liên tục khẳng định rằng một thỏa thuận về làn hàng hải với Oman không thể tự nó mở lại eo biển . Thay vào đó, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran (SNSC) đã đưa ra các điều kiện rõ ràng cho việc mở cửa hoàn toàn, được Thư ký SNSC Mohammad Bagher Zolghadr công bố gần đây nhất .

Các điều kiện chính của Iran bao gồm:

• Mỹ chấp nhận các điều khoản của Iran: SNSC tuyên bố eo biển sẽ vẫn đóng cửa cho đến khi Washington "sửa chữa hành vi" của mình và chấp nhận các cơ chế cũng như điều kiện cụ thể của Iran .
• Bồi thường: Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi đã tuyên bố rằng Mỹ phải bồi thường cho Iran trước khi việc quá cảnh tự do được nối lại .
• Loại trừ tàu thuyền Mỹ và Israel: Theo các chi tiết được truyền thông nhà nước Iran công bố, thỏa thuận đang được xây dựng với Oman sẽ cấm mọi tàu thuyền mang cờ Mỹ hoặc Israel đi qua các làn hàng hải đã định, với mức phạt lên tới 20% giá trị hàng hóa đối với các bên vi phạm .
• Dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các lệnh trừng phạt của Mỹ, cùng với việc giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran .

Lập trường của Mỹ vẫn là một trở ngại lớn. Vào ngày 10 tháng 8, Tổng thống Donald Trump đã đáp trả bằng các yêu cầu đối ứng rằng Iran phải bồi thường cho những người thiệt mạng trong các cuộc chiến tranh và biểu tình — một yêu cầu chưa từng được đưa ra trước đây và bị nhiều người xem là làm phức tạp thêm các nỗ lực đạt được thỏa thuận .

Một "Bản ghi nhớ" trước đó được ký ngày 17 tháng 6 năm 2026 giữa ông Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã vạch ra một thỏa thuận cho phép tàu thuyền đi qua an toàn trong 60 ngày, nhưng thỏa thuận này đã không được duy trì, và Mỹ đã tái áp đặt lệnh phong tỏa hải quân .

Lực lượng Vệ binh Cách mạng: Đàm phán với Oman là chuyện riêng

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) còn nhấn mạnh thêm rằng việc mở cửa lại eo biển Hormuz không liên quan gì đến các cuộc đàm phán với Oman, mà hoàn toàn phụ thuộc vào việc Mỹ chấp nhận các điều kiện của Iran . "Việc mở cửa lại eo biển Hormuz phụ thuộc vào các cơ chế và điều kiện cụ thể của Cộng hòa Hồi giáo Iran và không liên quan đến các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman," người phát ngôn của IRGC, Hossein Mohebbi, nói với hãng tin Tasnim của Iran vào ngày 8 tháng 8 .

Khuôn khổ Iran-Oman: Một tuyến đường tạm thời, có điều kiện

Bất chấp những bảo lưu trên, Iran và Oman đã đạt được những tiến triển đáng kể trong một khuôn khổ song phương nhằm quản lý vận tải biển .

Những gì đã được thống nhất:

• Tọa độ địa lý: Hai nước đã đạt được sự hiểu biết chung về tọa độ cho một tuyến đường vận chuyển mới qua eo biển, và một tuyên bố chung đang trong "giai đoạn soạn thảo cuối cùng" .
• Phân chia quyền quản lý: Iran sẽ giám sát các tàu thuyền đi vào Vịnh Ba Tư, trong khi Oman sẽ quản lý các tàu thuyền đi ra .
• Thời hạn tạm thời: Thỏa thuận này được mô tả là một tuyến đường tạm thời kéo dài 2-4 tháng, tùy thuộc vào những thay đổi trong phản ứng của Mỹ, và không phải là một sự mở cửa hoàn toàn .

Những gì còn chưa được giải quyết:

• Khuôn khổ này vẫn chưa phải là một thỏa thuận cuối cùng đã được ký kết. Một tuyên bố chung vẫn đang được xem xét, và thỏa thuận có điều kiện là "các bên thứ ba nhất định" không cản trở tiến trình .
• Quan trọng hơn, cả các quan chức Iran và Oman đều đã làm rõ rằng thỏa thuận song phương này sẽ không tự nó chấm dứt lệnh phong tỏa .

Nỗ lực ngoại giao của Nhật Bản: Xây dựng liên minh và các cuộc điện đàm cấp cao

Nhật Bản đã là một trong những nhân tố ngoại giao chủ động nhất — và được ghi nhận công khai nhiều nhất — thúc đẩy tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.

Dòng thời gian chiến dịch ngoại giao của Nhật Bản:

• Ngày 19 tháng 3 năm 2026: Nhật Bản cùng với Anh, Pháp, Đức, Ý, Hà Lan và Canada ra tuyên bố chung "lên án mạnh mẽ nhất" các cuộc tấn công của Iran và cam kết thực hiện "những nỗ lực thích hợp" để đảm bảo hàng hải và ổn định thị trường năng lượng .
• Ngày 21 tháng 3 năm 2026: Iran thông báo sẽ cho phép tàu thuyền Nhật Bản được chọn đi qua, với Bộ trưởng Araghchi nói với Kyodo News: "Chúng tôi không đóng cửa eo biển... Nó chỉ không thể tiếp cận được đối với tàu của các đối thủ của chúng tôi" — thực chất là một lệnh phong tỏa có chọn lọc .
• Ngày 30 tháng 3 năm 2026: Nhật Bản đẩy nhanh nỗ lực xây dựng một "liên minh những nước sẵn sàng" (coalition of the willing) để đảm bảo an toàn hàng hải .
• Ngày 17 tháng 4 năm 2026: Thủ tướng Sanae Takaichi đã gửi một thông điệp chính thức bằng văn bản cho cuộc họp ảo cấp lãnh đạo về tự do hàng hải do Pháp và Anh chủ trì .
• Ngày 19 tháng 6 năm 2026: Chiếc tàu liên quan đến Nhật Bản cuối cùng có thủy thủ đoàn người Nhật đã đi qua eo biển thành công. Con tàu này trước đó đã bị giam giữ ở Vịnh Ba Tư. Với chuyến quá cảnh này, mọi công dân Nhật Bản đã được bảo đảm an toàn .
• Ngày 10 tháng 8 năm 2026: Thủ tướng Takaichi đã có cuộc điện đàm với Quốc vương Oman Haitham bin Tariq. Bà Takaichi kêu gọi nối lại việc đi lại tự do và an toàn "mà không phát sinh thêm chi phí" và hai nhà lãnh đạo đã nhất trí phối hợp chặt chẽ về ổn định khu vực .

Lập trường nhất quán của Nhật Bản, như được nêu trong các tuyên bố chính thức, là cần phải giảm leo thang và khôi phục tự do hàng hải càng sớm càng tốt, và eo biển Hormuz là "một điểm thắt nút chiến lược cho hậu cần toàn cầu và là một hàng hóa công cộng quốc tế" .

Tình hình hiện tại

Khuôn khổ Iran-Oman đại diện cho tiến triển cụ thể nhất hướng tới bất kỳ hình thức lưu thông nào kể từ khi cuộc khủng hoảng bắt đầu, nhưng nó vẫn còn hạn chế. Đó là một giải pháp tạm thời, có điều kiện và chưa hoàn chỉnh. Việc mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz — một tuyến đường thủy thiết yếu đối với thị trường năng lượng toàn cầu — vẫn phụ thuộc vào một đột phá trong các cuộc đàm phán vốn đang bế tắc cơ bản giữa Mỹ và Iran.