Thặng dư thương mại 113 tỷ USD của Trung Quốc: Làn sóng xuất khẩu do AI thúc đẩy và sự chuyển hướng sang sản xuất ở nước ngoài

'Cocktail' AI và xe điện thúc đẩy xuất khẩu tháng 7

Gia tốc chính đằng sau con số xuất khẩu tháng 7 là sự bùng nổ đầu tư vào cơ sở hạ tầng AI toàn cầu. Xuất khẩu chất bán dẫn gần như tăng gấp đôi về giá trị so với cùng kỳ năm ngoái, và tổng thể xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao tăng vọt 40,7% trong 7 tháng đầu năm 2026 . Giá chip tăng cao, không chỉ riêng về số lượng, đã làm tăng giá trị hàng xuất khẩu bằng USD, biến việc xây dựng trung tâm dữ liệu AI trở thành động lực lớn nhất .

Xuất khẩu ô tô vẫn là trụ cột mạnh thứ hai. Lượng xe xuất khẩu tăng 55% trong tháng 1-7 so với cùng kỳ năm 2025, với cả xe động cơ đốt trong truyền thống và xe điện đều tìm được người mua ở EU, ASEAN và các thị trường mới nổi .

Hai yếu tố khác khuếch đại con số xuất khẩu. Các nhà sản xuất đã đẩy nhanh đơn hàng trước khi Mỹ dự kiến tăng thuế quan, kéo nhu cầu về phía trước . Và bất chấp sự lên giá của đồng Nhân dân tệ, quá trình nâng cấp công nghiệp của Trung Quốc vẫn giữ được giá xuất khẩu cạnh tranh — hàng hóa công nghệ cao ít nhạy cảm về giá hơn so với các sản phẩm tiêu dùng giá rẻ đã định hình các làn sóng xuất khẩu trước đây của Trung Quốc .

'Cú sốc Trung Quốc thứ hai' và nghịch lý đồng Nhân dân tệ

Thặng dư thương mại của Trung Quốc đã vượt 1.000 tỷ USD vào năm 2025, và chuỗi thặng dư hàng tháng trên 100 tỷ USD trong nửa đầu năm 2026 đã làm gia tăng các cáo buộc về một 'Cú sốc Trung Quốc 2.0' . Các nhà lãnh đạo châu Âu, bao gồm Thủ tướng Đức Friedrich Merz, đã công khai phàn nàn rằng đồng Nhân dân tệ bị định giá thấp sâu sắc đang bóp méo cạnh tranh, trong khi Mỹ duy trì các rào cản thuế quan cao . Tờ New York Times lưu ý rằng thặng dư đang 'thổi bùng làn sóng phản đối toàn cầu' .

Trên thực tế, đồng Nhân dân tệ đã tăng giá đáng kể trong năm 2026 — từ khoảng 7,35 NDT/USD vào tháng 4/2025 lên khoảng 6,80 vào giữa tháng 7/2026, tương đương mức tăng 8% — nhưng xuất khẩu vẫn tiếp tục tăng . Các ngân hàng toàn cầu bao gồm Goldman Sachs (mục tiêu: 6,5 NDT/USD) và Deutsche Bank (dự báo tăng giá 6,3% hàng năm) đã nâng dự báo về đồng Nhân dân tệ . Một bài nghiên cứu của HKBEY có tựa đề 'Nâng cấp công nghiệp khiến xuất khẩu Trung Quốc ít bị ảnh hưởng hơn bởi sự mạnh lên của NDT' lập luận rằng khả năng phục hồi này là bằng chứng của một sự thay đổi cấu trúc: xuất khẩu công nghệ cao ít nhạy cảm với giá hơn so với hàng hóa giá rẻ trước đây .

Nhu cầu nội địa yếu: Mặt trái của câu chuyện

Trong khi xuất khẩu bùng nổ, nền kinh tế trong nước của Trung Quốc bộc lộ sự mất cân bằng hai tốc độ nghiêm trọng. Tăng trưởng GDP quý 2 chậm lại mạnh xuống 4,3% — mức yếu nhất trong hơn ba năm và dưới phạm vi mục tiêu chính thức hàng năm từ 4,5% đến 5% . Một chiến dịch trị giá 1.500 tỷ USD để dọn dẹp nợ chính quyền địa phương ẩn giấu đã đè nặng lên khả năng mở rộng tài khóa .

Doanh số bán lẻ đã giảm trong tháng 5 lần đầu tiên sau hơn ba năm, giảm 0,6% so với cùng kỳ năm ngoái, theo Cục Thống kê Quốc gia . Chi tiêu tiêu dùng bị suy giảm bởi cuộc suy thoái bất động sản kéo dài nhiều năm, hiệu ứng tài sản tiêu cực từ giá nhà giảm, và thị trường lao động trì trệ . Bản cập nhật Kinh tế Trung Quốc tháng 7 năm 2026 của Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng 'chi tiêu tiêu dùng vẫn thận trọng' và dự báo tăng trưởng sẽ giảm tốc xuống 4,4% trong năm 2026 .

Các công ty thích ứng như thế nào: 'Toàn cầu hóa 3.0'

Đối mặt với thuế quan phương Tây và môi trường thương mại toàn cầu bị phân mảnh, phản ứng của các công ty lớn nhất Trung Quốc là chuyển từ xuất khẩu thành phẩm sang sản xuất trực tiếp tại các thị trường tiêu dùng nước ngoài. Reuters gọi chiến lược này là 'Cú sốc Trung Quốc 2.0' .

BYD đang nhắm mục tiêu bán 1,5 triệu xe tại thị trường nước ngoài trong năm 2026, tăng khoảng 43% so với năm 2025, với mục tiêu trung hạn là 50% tổng doanh số đến từ nước ngoài vào năm 2030 . Công ty đang xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh ở nước ngoài — bao gồm chuỗi cung ứng nội địa hóa, trung tâm R&D và mạng lưới dịch vụ — để vượt qua các bức tường thuế quan . Doanh số giao hàng ở nước ngoài của BYD đã tăng hơn 70% so với cùng kỳ năm ngoái, mặc dù cổ phiếu của hãng phải đối mặt với những cơn gió ngược từ sự không chắc chắn về thuế quan và áp lực biên lợi nhuận trong cuộc chiến giá xe điện toàn cầu .

Geely chứng kiến doanh số nước ngoài tăng vọt 158% so với cùng kỳ năm ngoái và đang đóng cửa, sáp nhập hoặc bán các nhà máy dư thừa trong nước khi chuyển hướng từ cuộc chiến giá cả khốc liệt trong nước sang chiến lược mở rộng toàn cầu .

CATL đang xây dựng một siêu nhà máy tại Hungary như một phần của sự chuyển đổi từ 'xuất khẩu sản phẩm' sang 'xuất khẩu năng lực', với giai đoạn 2026–2027 được xem là cửa sổ xác nhận quan trọng cho sản xuất hàng loạt ở nước ngoài .

Midea và Haier, vốn đã là một trong những công ty hàng tiêu dùng Trung Quốc toàn cầu hóa nhất, đang tăng cường dấu ấn sản xuất địa phương tại Đông Nam Á, Mexico và Đông Âu để phục vụ thị trường khu vực.

Zhongji Innolight và Eoptolink, với tư cách là nhà cung cấp bộ thu phát quang cho trung tâm dữ liệu AI, đang theo mô hình chung của ngành là thiết lập các trung tâm lắp ráp và thử nghiệm tại Thái Lan, Việt Nam và Mexico để phục vụ các khách hàng hyperscaler.

Reuters đã tóm tắt sự thích ứng một cách ngắn gọn: 'Để bảo vệ các dòng doanh thu quốc tế sinh lời khỏi sự phân mảnh toàn cầu, các công ty ngày càng sản xuất trực tiếp tại các thị trường tiêu dùng cốt lõi để vượt qua các rào cản thương mại, xây dựng hỗ trợ địa phương và cách ly chuỗi cung ứng khỏi sự gián đoạn địa chính trị' .

Chiến dịch 'chống nội cuộn' và những cơn gió ngược dai dẳng

Nỗ lực của Bắc Kinh nhằm giảm 'nội cuộn' (involution) — cạnh tranh giảm giá quá mức — đã đạt được thành công hạn chế. Các cuộc chiến giá xe điện và pin mặt trời trong nước vẫn tiếp tục bóp méo biên lợi nhuận, ngay cả khi khối lượng xuất khẩu tăng vọt, và chiến dịch này đã không làm giảm đáng kể tình trạng dư thừa công suất trong các lĩnh vực chủ chốt .

Những cơn gió ngược dai dẳng bao gồm:

• Cổ phiếu BYD giảm — mặc dù doanh số giao hàng ở nước ngoài tăng hơn 70%, thị trường đang định giá rủi ro thuế quan, biên lợi nhuận mỏng hơn từ cạnh tranh giá toàn cầu, và sự không chắc chắn về thời gian của sự bùng nổ nhu cầu AI và xe điện.
• Cổ phiếu hàng không giảm — xung đột Mỹ-Iran đã đẩy giá dầu toàn cầu lên cao, trực tiếp làm tăng chi phí nhiên liệu bay cho các hãng hàng không Trung Quốc và gây áp lực lên biên lợi nhuận của họ .
• Môi trường thương mại phân mảnh — các nhà phân tích dự kiến thế giới sẽ chia thành các khối cạnh tranh, yêu cầu các công ty Trung Quốc duy trì các hệ thống sản xuất song song cho các khu vực khác nhau, làm tăng nhu cầu chi tiêu vốn và giảm tính kinh tế theo quy mô .

Kết luận

Sự bùng nổ xuất khẩu tháng 7/2026 của Trung Quốc là một hiện tượng do AI dẫn đầu, định hướng công nghệ, đã lấn át cả sự lên giá của đồng Nhân dân tệ và các rào cản thuế quan phương Tây. Mặt trái là một thặng dư thương mại kỷ lục đang làm gia tăng căng thẳng toàn cầu ('Cú sốc Trung Quốc 2.0'), trong khi trong nước, nền kinh tế vẫn duy trì sự mất cân bằng hai tốc độ nghiêm trọng — sản xuất bên ngoài bùng nổ so với tiêu dùng hộ gia đình yếu ớt, tăng trưởng GDP 4,3%, và doanh số bán lẻ giảm. Phản ứng của doanh nghiệp là một sự chuyển hướng lịch sử sang sản xuất địa phương hóa ở nước ngoài ('Toàn cầu hóa 3.0'), với BYD, Geely, CATL và các công ty khác xây dựng nhà máy tại các thị trường mục tiêu để vượt qua thuế quan. Chiến dịch 'chống nội cuộn' vẫn chưa khắc phục được tình trạng dư thừa công suất trong nước, và các rủi ro mới — giá dầu tăng từ xung đột Iran, sự lên giá của đồng Nhân dân tệ, và một kiến trúc thương mại toàn cầu bị phân mảnh — tiếp tục gia tăng.