Phản ứng nhiều lớp của Iran: Từ hoan nghênh đến 'thỏa thuận giấy' và 'gạch đỏ'

Phản ứng từ Tehran không hề đồng nhất. Các quan chức và hãng truyền thông khác nhau đã gửi đi những tín hiệu mâu thuẫn trong những ngày đầu sau khi hiệp ước được ký kết.

Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi đã hoan nghênh thỏa thuận vào ngày 7/8, kêu gọi sự đoàn kết lớn hơn giữa các quốc gia Hồi giáo và thúc giục họ dựa vào năng lực của chính mình. Ông cũng ca ngợi lực lượng vũ trang Iran, liên kết hiệp ước với lời kêu gọi tự lực trong khu vực .

Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau lễ ký kết, nghị sĩ Iran Ebrahim Rezaei (thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Majlis - Quốc hội Iran) đã đăng tải một bài chỉ trích thẳng thừng trên mạng xã hội X. Ông bác bỏ thỏa thuận này như một 'thỏa thuận giấy' (paper agreement) sẽ không mang lại an ninh cho Saudi Arabia, đồng thời lập luận rằng Riyadh nên thay đổi chính sách của mình thay vì tìm kiếm các liên minh quân sự .

Đến ngày 10/8, giọng điệu chính thức của chính phủ Iran đã dịu lại. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei nói với các phóng viên rằng Tehran 'không thấy có lý do gì phải lo lắng rằng hiệp ước này nhằm chống lại Iran' và gọi đây là một bước đi tích cực hướng tới tình đoàn kết Hồi giáo. Ông cũng nhận định hiệp ước này là bằng chứng cho thấy các quốc gia Trung Đông đã nhận ra 'an ninh không phải là một mặt hàng có thể mua được từ những kẻ môi giới an ninh giả mạo' .

Lời cảnh báo rõ ràng nhất đến từ tờ báo cứng rắn Kayhan của Iran vào ngày 10/8, vạch ra một lằn ranh đỏ (red line): bất kỳ hành động sử dụng hiệp ước nào chống lại các nhóm thân Iran – bao gồm cả lực lượng Houthi ở Yemen – sẽ kích hoạt một 'phản ứng quyết đoán' trên chiến trường .

Ngoài ra, truyền thông nhà nước Iran cũng đóng khung hiệp ước này ngược lại, mô tả nó như một 'liên minh chống lại Đại Israel' và sự dịch chuyển khỏi cấu trúc an ninh do Mỹ thống trị trong khu vực .

Nhìn chung, quan điểm chính thức của Iran hạ thấp tầm quan trọng của hiệp ước, coi nó không phải là mối đe dọa, trong khi các tiếng nói cứng rắn lại chỉ trích gay gắt và các nhà phân tích ghi nhận rằng nhiều người ở Iran tin rằng liên minh này cũng nhằm mục tiêu vào Tehran .

Các đặc điểm phòng thủ và cấu trúc chính của hiệp ước

Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca được xây dựng dựa trên thỏa thuận song phương Saudi-Pakistan được ký chưa đầy một năm trước đó và mở rộng để bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ . Các yếu tố cốt lõi bao gồm:

• Điều khoản phòng thủ tập thể: Tuyên bố chung nêu rõ một cuộc tấn công vũ trang vào bất kỳ thành viên nào 'sẽ được coi là một cuộc tấn công vào tất cả các thành viên' . Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết về mặt kỹ thuật, điều khoản này tương tự như Điều 5 của NATO .
• Không có cam kết cụ thể: Tuyên bố chung không đưa ra chi tiết nào về đóng góp quân sự, nghĩa vụ phản ứng bắt buộc hoặc ngưỡng kích hoạt hiệp ước . Các nhà phân tích lưu ý rằng cụm từ 'sẽ được coi là' (shall be regarded) không phải là một cò súng tự động cho hành động quân sự .
• Cấu trúc thể chế: Hiệp ước thành lập một Ủy ban Bộ trưởng (Ministers' Committee) và một Ban Thư ký Thường trực (General Secretariat) đặt tại Saudi Arabia để giám sát việc thực hiện .
• Có thể mở rộng: Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan cho biết ông muốn liên minh này mở rộng và Ai Cập được coi là một thành viên tiềm năng trong tương lai .
• Tương thích với NATO: Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố hiệp ước không mâu thuẫn với các cam kết của nước này trong NATO .

Lời trấn an từ các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan

Ankara và Islamabad đều đã giải thích rõ ràng trong các tuyên bố công khai rằng hiệp ước không nhằm vào Iran hay bất kỳ quốc gia cụ thể nào.

• Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết thỏa thuận này 'mang tính phòng thủ, không nhằm vào Iran' và về mặt kỹ thuật tương tự như Điều 5 của NATO, nhưng đồng thời nhấn mạnh Saudi Arabia muốn chấm dứt bạo lực ở eo biển Hormuz chứ không muốn xung đột với Tehran .
• Phó Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Cevdet Yilmaz nói rằng hiệp ước 'tuyệt đối không được xem là một cấu trúc nhằm chống lại Iran' và mô tả nó thuần túy là một cơ chế răn đe .
• Tuyên bố chính thức của Ankara khẳng định hiệp ước 'không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào' .
• Tổng thống Erdogan đăng trên mạng xã hội rằng thỏa thuận 'không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào' và mở cửa cho tất cả các nước theo đuổi hòa bình và ổn định tham gia .
• Bộ trưởng Ngoại giao Pakistan Ishaq Dar gọi hiệp ước này 'thuần túy mang tính phòng thủ', khẳng định nó không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào và xác nhận thỏa thuận này vẫn mở cửa cho các quốc gia trong khu vực sẵn sàng tuân thủ các nguyên tắc của nó .

Phản ứng nhiều lớp của Iran: Từ hoan nghênh đến 'thỏa thuận giấy' và 'gạch đỏ'

Phản ứng từ Tehran không hề đồng nhất. Các quan chức và hãng truyền thông khác nhau đã gửi đi những tín hiệu mâu thuẫn trong những ngày đầu sau khi hiệp ước được ký kết.

Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi đã hoan nghênh thỏa thuận vào ngày 7/8, kêu gọi sự đoàn kết lớn hơn giữa các quốc gia Hồi giáo và thúc giục họ dựa vào năng lực của chính mình. Ông cũng ca ngợi lực lượng vũ trang Iran, liên kết hiệp ước với lời kêu gọi tự lực trong khu vực .

Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau lễ ký kết, nghị sĩ Iran Ebrahim Rezaei (thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Majlis - Quốc hội Iran) đã đăng tải một bài chỉ trích thẳng thừng trên mạng xã hội X. Ông bác bỏ thỏa thuận này như một 'thỏa thuận giấy' (paper agreement) sẽ không mang lại an ninh cho Saudi Arabia, đồng thời lập luận rằng Riyadh nên thay đổi chính sách của mình thay vì tìm kiếm các liên minh quân sự .

Đến ngày 10/8, giọng điệu chính thức của chính phủ Iran đã dịu lại. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei nói với các phóng viên rằng Tehran 'không thấy có lý do gì phải lo lắng rằng hiệp ước này nhằm chống lại Iran' và gọi đây là một bước đi tích cực hướng tới tình đoàn kết Hồi giáo. Ông cũng nhận định hiệp ước này là bằng chứng cho thấy các quốc gia Trung Đông đã nhận ra 'an ninh không phải là một mặt hàng có thể mua được từ những kẻ môi giới an ninh giả mạo' .

Lời cảnh báo rõ ràng nhất đến từ tờ báo cứng rắn Kayhan của Iran vào ngày 10/8, vạch ra một lằn ranh đỏ (red line): bất kỳ hành động sử dụng hiệp ước nào chống lại các nhóm thân Iran – bao gồm cả lực lượng Houthi ở Yemen – sẽ kích hoạt một 'phản ứng quyết đoán' trên chiến trường .

Ngoài ra, truyền thông nhà nước Iran cũng đóng khung hiệp ước này ngược lại, mô tả nó như một 'liên minh chống lại Đại Israel' và sự dịch chuyển khỏi cấu trúc an ninh do Mỹ thống trị trong khu vực .

Nhìn chung, quan điểm chính thức của Iran hạ thấp tầm quan trọng của hiệp ước, coi nó không phải là mối đe dọa, trong khi các tiếng nói cứng rắn lại chỉ trích gay gắt và các nhà phân tích ghi nhận rằng nhiều người ở Iran tin rằng liên minh này cũng nhằm mục tiêu vào Tehran .

Các đặc điểm phòng thủ và cấu trúc chính của hiệp ước

Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca được xây dựng dựa trên thỏa thuận song phương Saudi-Pakistan được ký chưa đầy một năm trước đó và mở rộng để bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ . Các yếu tố cốt lõi bao gồm:

• Điều khoản phòng thủ tập thể: Tuyên bố chung nêu rõ một cuộc tấn công vũ trang vào bất kỳ thành viên nào 'sẽ được coi là một cuộc tấn công vào tất cả các thành viên' . Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết về mặt kỹ thuật, điều khoản này tương tự như Điều 5 của NATO .
• Không có cam kết cụ thể: Tuyên bố chung không đưa ra chi tiết nào về đóng góp quân sự, nghĩa vụ phản ứng bắt buộc hoặc ngưỡng kích hoạt hiệp ước . Các nhà phân tích lưu ý rằng cụm từ 'sẽ được coi là' (shall be regarded) không phải là một cò súng tự động cho hành động quân sự .
• Cấu trúc thể chế: Hiệp ước thành lập một Ủy ban Bộ trưởng (Ministers' Committee) và một Ban Thư ký Thường trực (General Secretariat) đặt tại Saudi Arabia để giám sát việc thực hiện .
• Có thể mở rộng: Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan cho biết ông muốn liên minh này mở rộng và Ai Cập được coi là một thành viên tiềm năng trong tương lai .
• Tương thích với NATO: Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố hiệp ước không mâu thuẫn với các cam kết của nước này trong NATO .

Lời trấn an từ các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan

Ankara và Islamabad đều đã giải thích rõ ràng trong các tuyên bố công khai rằng hiệp ước không nhằm vào Iran hay bất kỳ quốc gia cụ thể nào.

• Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết thỏa thuận này 'mang tính phòng thủ, không nhằm vào Iran' và về mặt kỹ thuật tương tự như Điều 5 của NATO, nhưng đồng thời nhấn mạnh Saudi Arabia muốn chấm dứt bạo lực ở eo biển Hormuz chứ không muốn xung đột với Tehran .
• Phó Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Cevdet Yilmaz nói rằng hiệp ước 'tuyệt đối không được xem là một cấu trúc nhằm chống lại Iran' và mô tả nó thuần túy là một cơ chế răn đe .
• Tuyên bố chính thức của Ankara khẳng định hiệp ước 'không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào' .
• Tổng thống Erdogan đăng trên mạng xã hội rằng thỏa thuận 'không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào' và mở cửa cho tất cả các nước theo đuổi hòa bình và ổn định tham gia .
• Bộ trưởng Ngoại giao Pakistan Ishaq Dar gọi hiệp ước này 'thuần túy mang tính phòng thủ', khẳng định nó không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào và xác nhận thỏa thuận này vẫn mở cửa cho các quốc gia trong khu vực sẵn sàng tuân thủ các nguyên tắc của nó .