Ba rào cản lớn khiến thỏa thuận eo biển Hormuz bế tắc

Tình trạng hiện tại của thỏa thuận Iran-Oman

Chưa có thỏa thuận cuối cùng nào được ký kết, nhưng một số cột mốc đã đạt được:

• Tọa độ tuyến đường đã được thống nhất: Ngày 5/8, Bộ Ngoại giao Iran cho biết nước này đã đạt được "sự hiểu biết" với Oman về tọa độ địa lý cho tuyến đường vận tải biển mới qua eo biển, với một tuyên bố chung đang ở giai đoạn soạn thảo cuối cùng .
• "Rất gần" nhưng có điều kiện: Ngày 8/8, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cho biết Iran và Oman "rất gần" đạt được thỏa thuận, nhưng việc mở lại eo biển phụ thuộc vào các điều kiện khác, bao gồm cả việc Mỹ bồi thường cho Iran .
• Iran cho rằng thỏa thuận chung là chưa đủ: Các vấn đề rộng lớn hơn giữa Mỹ và Iran vẫn chưa được giải quyết, và Tehran đã nói rõ rằng một thỏa thuận song phương với Oman sẽ không đủ để mở lại tuyến đường thủy .

Cấu trúc kiểm soát vận chuyển được đề xuất

Kế hoạch đang nổi lên tạo ra một hệ thống hai làn, trao cho Iran quyền lực đáng kể đối với tàu thuyền đi vào:

• Làn đôi, Iran kiểm soát tàu đi vào: Theo kế hoạch đang nổi lên, tàu thuyền đi vào Vịnh Ba Tư (hướng vào) sẽ sử dụng tuyến đường nằm trong lãnh hải Iran và chịu sự kiểm soát của Iran. Tàu thuyền rời khỏi Vịnh sẽ sử dụng tuyến đường nằm trong lãnh hải Oman và chịu sự giám sát của Oman .
• Iran yêu cầu "kiểm soát tàu vào, giám sát tàu ra": Iran muốn kiểm soát toàn bộ tàu thuyền đi vào và có khả năng can thiệp vào tàu thuyền đi ra nếu cần thiết .
• Đề xuất thay thế của Oman: Oman ban đầu đề xuất một cơ chế quản lý khu vực chung với phí tự nguyện, được các quốc gia Vịnh hỗ trợ , nhưng các cuộc đàm phán hiện tại nghiêng về mô hình kiểm soát quyết liệt hơn của Iran.

Phí trung chuyển gây tranh cãi: Vấn đề mấu chốt

Phí được cho là vấn đề gây tranh cãi nhất. Ba bên đang ở rất xa nhau:

• Quốc hội Iran cũng đang xem xét một dự luật sẽ phạt tới 20% giá trị hàng hóa đối với các tàu vi phạm .
• Lập trường của Oman kêu gọi "phí tự nguyện" để tài trợ cho các dịch vụ dẫn đường, môi trường và cứu hộ, chứ không phải là một khoản phí bắt buộc .

Điều kiện: Cấm tàu Mỹ và Israel

Iran đã biến việc loại trừ tàu Mỹ và Israel thành một yêu cầu bất di bất dịch:

• Iran khẳng định cấm tàu Mỹ và Israel đi qua eo biển. Theo truyền thông nhà nước Iran, thỏa thuận "cấm bất kỳ tàu thuyền nào của Mỹ hoặc Israel" đi qua .
• Một ủy ban quốc hội Iran đang xem xét dự luật sẽ cấm tàu Mỹ, Israel và các tàu "thù địch" khác, đồng thời áp dụng mức phạt lên tới 20% giá trị hàng hóa đối với người vi phạm .
• Iran cũng yêu cầu Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân các cảng của Iran như một điều kiện để mở lại .

Các cuộc tấn công của IRGC bất chấp các cuộc đàm phán

Các cuộc tấn công vào tàu thương mại tiếp diễn xuyên suốt quá trình đàm phán, làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin:

• Ngày 22/4/2026: Iran tấn công ít nhất ba tàu thương mại chỉ vài giờ sau khi Tổng thống Trump gia hạn lệnh ngừng bắn .
• Ngày 7/7/2026: Một tàu chở LNG của Qatar có nguy cơ phát nổ và một tàu chở dầu thô của Saudi Arabia bị hư hại gần eo biển; mức độ đe dọa hàng hải đã được nâng lên "nghiêm trọng" .
• Ngày 11/7/2026: IRGC một lần nữa tuyên bố đóng cửa eo biển sau khi bắn tên lửa và máy bay không người lái vào tàu thuyền .
• Các sĩ quan cấp cao của IRGC thân cận với Lãnh tụ Tối cao được cho là đã chấp thuận sử dụng vũ lực để đảm bảo quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển, làm phức tạp thêm kênh đàm phán .

Sự tham gia và tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump

• Trump công khai mô tả các cuộc thảo luận Mỹ-Iran là "rất tốt" vào ngày 5/8 .
• Mỹ đã tham gia gián tiếp vào các cuộc đàm phán Iran-Oman, với lập trường cứng rắn rằng các tuyến đường tạm thời phải hoạt động mà không có bất kỳ khoản phí hoặc trở ngại nào .
• Mỹ yêu cầu Iran phải công khai cam kết ngừng các cuộc tấn công vào tàu thuyền và mở tất cả các làn đường mà không thu phí .
• Không có bằng chứng độc lập nào cho thấy một đột phá đã xảy ra - các tuyên bố tích cực của Trump trái ngược với các yêu cầu bồi thường liên tục của Iran, lệnh cấm tàu Mỹ/Israel và các cuộc tấn công đang diễn ra của IRGC.

Kết luận

Thỏa thuận Iran-Oman đã gần đạt được trên giấy tờ - tọa độ tuyến đường đã được thống nhất và một tuyên bố chung đang được soạn thảo - nhưng nó vẫn chưa được ký kết hoặc thực thi. Thỏa thuận vẫn bị chặn bởi ba bất đồng cơ bản: Iran đòi phí 5–7% giá trị hàng hóa (so với ~3% của Oman và Mỹ khẳng định 0%), Iran yêu cầu cấm hoàn toàn tàu Mỹ và Israel, và việc Mỹ chưa cam kết dỡ bỏ phong tỏa hải quân. Trong khi đó, IRGC vẫn tiếp tục tấn công tàu thương mại ngay cả trong các cuộc đàm phán, và eo biển vẫn đóng cửa trên thực tế đối với giao thương thương mại bình thường.