Iran đưa ra điều kiện mở lại eo biển Hormuz: Bế tắc về phí, khủng hoảng bảo hiểm và bế tắc ngoại giao năm 2026

Iran khăng khăng đòi quyền thu phí bắt buộc đối với tàu thuyền qua eo biển, coi tuyến đường thủy này thuộc thẩm quyền đơn phương của mình . Tehran ra dấu hiệu có thể nối lại việc thu phí ngay từ giữa tháng 8/2026 nếu không đạt được thỏa thuận . Quan trọng hơn, các nguồn tin Iran cho biết Tehran sẽ không thảo luận các vấn đề hòa đàm khác cho đến khi vấn đề kiểm soát Hormuz được thống nhất trước , biến eo biển này trở thành rào cản trung tâm trong bất kỳ tiến trình ngoại giao rộng lớn hơn nào.

Rào cản 1: Lệnh trừng phạt và phong tỏa quân sự của Mỹ

Mỹ đã tái áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran vào tháng 7/2026, và chỉ có một số ít tàu vượt qua mỗi ngày — có ngày chỉ có ba tàu hàng hóa . Lập trường của Mỹ luôn nhất quán rằng sẽ không chấp nhận việc Iran kiểm soát tuyến đường thủy quốc tế này . Vào ngày 17/6, Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký một biên bản ghi nhớ tuyên bố thời gian 60 ngày đi lại an toàn miễn phí, nhưng cấu trúc trừng phạt rộng lớn hơn và tư thế quân sự vẫn là những rào cản chính . Mỹ cũng đã bác bỏ rõ ràng ý tưởng về phí hoặc lệ phí, nhắc lại rằng Hormuz là một tuyến đường thủy quốc tế không nên chịu sự kiểm soát hoặc hạn chế của Iran .

Rào cản 2: Cuộc khủng hoảng bảo hiểm đã đóng cửa eo biển trước tiên

Có lẽ rào cản khó giải quyết nhất — và là thứ khiến eo biển gần như không thể đi lại được ngay cả trước khi leo thang quân sự hoàn toàn — là sự sụp đổ của thị trường bảo hiểm hàng hải. Các công ty bảo hiểm hàng hải lớn bao gồm Gard, Skuld, NorthStandard, London P&I Club và American Club đã hủy bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho các tàu thuyền trong khu vực Vịnh Ba Tư bắt đầu từ đầu tháng 3/2026, với hiệu lực từ ngày 5/3 .

Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh, vốn chỉ ở mức 0,125–0,25% giá trị thân tàu cho mỗi lần quá cảnh trước xung đột, đã tăng vọt lên tới 10% . Đến ngày 8/7, một số công ty bảo hiểm rủi ro chiến tranh đã khuyên các chủ tàu tạm dừng tất cả các chuyến đi qua Hormuz, trong khi những công ty khác đang xem xét lại các điều khoản hợp đồng sau các cuộc tấn công mới . Cuộc khủng hoảng bảo hiểm trở nên tự củng cố: ngay cả khi một thỏa thuận chính trị được ký kết, các tàu cũng không thể có được bảo hiểm với giá phải chăng để nối lại vận chuyển. Một nhà nghiên cứu trong ngành lưu ý rằng eo biển này "trên thực tế đã đóng cửa vì nhiều công ty bảo hiểm đã ngừng bảo hiểm cho các tàu quá cảnh" , và việc rút bảo hiểm — chứ không phải phong tỏa quân sự — là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ giao thông .

Rào cản 3: Xung đột về phí Oman — Tự nguyện so với Bắt buộc

Các tầm nhìn quản lý cạnh tranh đối với eo biển Hormuz thể hiện một bất đồng cơ bản mà chưa có sự hòa giải nào giải quyết được. Oman, được các quốc gia Vùng Vịnh hậu thuẫn, đã trình bày một đề xuất với Iran vào ngày 28/7, đưa ra một hệ thống quản lý khu vực chung với chỉ phí tự nguyện — doanh thu sẽ tài trợ cho hoạt động hàng hải, bảo vệ môi trường và các dịch vụ tìm kiếm cứu nạn, mô phỏng theo thỏa thuận eo biển Malacca . Đề xuất của Oman đã loại trừ rõ ràng việc Iran thực hiện quyền kiểm soát duy nhất đối với tuyến đường thủy .

Lập trường phản đối của Iran đã bác bỏ tính tự nguyện, khăng khăng đòi thu phí bắt buộc do Iran kiểm soát như một biểu tượng của chủ quyền và nguồn thu . Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi tuyên bố Tehran bác bỏ đề xuất của Oman về việc phân chia 50-50 các tuyến đường vận chuyển, cho rằng kế hoạch như vậy không giải quyết được các mối quan ngại an ninh của Tehran cho đến khi đạt được sự ổn định khu vực lâu dài . Tranh chấp cốt lõi là về phí bắt buộc so với phí tự nguyện và quản lý đơn phương so với quản lý chung — một bất đồng về quản trị phản ánh những quan điểm cơ bản khác nhau về luật pháp quốc tế, chủ quyền và vị thế của eo biển.

Rào cản 4: Bế tắc chính trị rộng lớn hơn

Ngay cả khi một thỏa thuận được đề xuất vào đầu tháng 8/2026 được cho là trao cho Iran quyền kiểm soát các tàu đi vào để đổi lấy việc mở cửa trở lại, Mỹ vẫn tiếp tục phản đối bất kỳ thỏa thuận nào công nhận thẩm quyền của Iran đối với tuyến đường thủy . Giới lãnh đạo Iran cũng đã tuyên bố eo biển sẽ không mở cửa cho đến khi Mỹ "sửa chữa hành vi của mình" , cho thấy các điều kiện chính trị vượt xa câu hỏi hậu cần vận chuyển hạn hẹp. Khoảng cách giữa yêu cầu kiểm soát đơn phương của Iran và lập trường của Mỹ rằng tuyến đường thủy nên được tự do khỏi thẩm quyền của Iran đã chứng tỏ không thể hòa giải qua nhiều vòng đàm phán do Oman và Qatar làm trung gian .