Mỹ leo thang đáp trả sau khi Trung Quốc tuyên bố bãi Scarborough là 'khu bảo tồn thiên nhiên'

Các hành động của Mỹ theo trình tự thời gian

1. Lên án ngoại giao cấp cao (12/9/2025)

Ngoại trưởng Marco Rubio ra tuyên bố chính thức bác bỏ kế hoạch của Trung Quốc, gọi đó là hành động 'gây bất ổn' và 'một nỗ lực cưỡng ép khác nhằm thúc đẩy các yêu sách chủ quyền và hàng hải sâu rộng ở Biển Đông gây thiệt hại cho các nước láng giềng' . Ông khẳng định 'Mỹ đứng về phía đồng minh Philippines' . Tuyên bố được đưa ra cùng ngày Trung Quốc công bố khu bảo tồn 'đảo Hoàng Nham' .

2. Nghị quyết Thượng viện và tái khẳng định Hiệp ước Phòng thủ Chung (tháng 10/2025)

Thượng viện Mỹ đưa ra Nghị quyết S.Res.409, nhân kỷ niệm 74 năm Hiệp ước Phòng thủ Chung Mỹ-Philippines và cảnh báo về 'sự xâm lược leo thang và chiến tranh pháp lý chính trị của Trung Quốc tại Biển Đông' . Ngày 13/10/2025, Bộ Ngoại giao Mỹ riêng rẽ lên án vụ tàu hải giám Trung Quốc húc và dùng vòi rồng tấn công tàu của Cục Thủy sản và Tài nguyên nước Philippines gần đảo Thitu, đồng thời tái khẳng định rõ Điều IV của Hiệp ước Phòng thủ Chung mở rộng cho các cuộc tấn công vũ trang nhằm vào tàu công vụ và máy bay Philippines tại Biển Đông .

3. Tuần tra và tập trận quân sự chung (tháng 1 – tháng 6/2026)

• Lực lượng vũ trang Mỹ và Philippines tiến hành tuần tra hải quân chung qua vùng biển tranh chấp gần bãi Scarborough cuối tháng 1/2026 nhằm 'tăng cường hợp tác và khả năng tương tác tác chiến' .
• Tập trận chung Mỹ-Philippines được tổ chức tại vùng biển gần bãi đá ngầm này vào cuối tháng 6/2026. Washington cho biết điều này nhấn mạnh 'cam kết chung nhằm tăng cường hợp tác khu vực và quốc tế để hỗ trợ một khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở' . Trung Quốc đáp trả bằng các cuộc tuần tra quanh bãi đá ngầm vào ngày hôm sau .

4. Tái khẳng định tại Đối thoại Chiến lược Song phương (tháng 2/2026)

Trong tuyên bố chung từ Đối thoại Chiến lược Song phương Mỹ-Philippines, cả hai bên nhắc lại rằng Hiệp ước Phòng thủ Chung bao gồm các cuộc tấn công vũ trang chống lại lực lượng vũ trang, máy bay và tàu công vụ của mỗi nước ở bất cứ đâu trong khu vực Thái Bình Dương, bao gồm cả Biển Đông .

5. Lên án mạnh mẽ hơn – 'Chiêu bài mờ ám' (8/8/2026)

Sau khi có báo cáo về việc Trung Quốc bắt đầu thực thi lệnh cấm đánh bắt cá theo danh nghĩa khu bảo tồn và xảy ra các cuộc đụng độ bạo lực giữa hải giám Trung Quốc và tàu cá Philippines, Bộ Ngoại giao Mỹ ra tuyên bố mạnh mẽ hơn, cáo buộc Trung Quốc sử dụng 'chiêu bài' môi trường 'mờ ám' để gây sức ép yêu sách chủ quyền và từ chối ngư dân Philippines tiếp cận ngư trường truyền thống . Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Mỹ (INDOPACOM) công bố tài liệu hỗ trợ chiến thuật khẳng định Mỹ 'kiên quyết bác bỏ tuyên bố gây bất ổn của Trung Quốc về 'khu bảo tồn thiên nhiên' tại bãi đá ngầm Scarborough' .

Các vụ việc và lý do cụ thể thúc đẩy phản ứng của Mỹ

• Tuyên bố khu bảo tồn thiên nhiên của Trung Quốc (tháng 9/2025): Trung Quốc chỉ định bãi đá ngầm và vùng biển xung quanh thành 'khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia' theo luật môi trường trong nước, tạo cơ sở pháp lý để hạn chế mọi hoạt động đánh bắt cá, hàng hải và các hoạt động khác trong khu vực .
• Kiểm soát trên thực tế từ năm 2012: Trung Quốc kiểm soát thực tế bãi Scarborough kể từ vụ đối đầu năm 2012, thường xuyên bố trí tàu thuyền và từ chối ngư dân Philippines tiếp cận . Khu bảo tồn chính thức hóa quyền kiểm soát này dưới luật môi trường.
• Các cuộc đụng độ bạo lực của hải giám (tháng 10/2025 đến giữa năm 2026): Tàu hải giám Trung Quốc đã húc, lên tàu với mã tấu và rìu, dùng vòi rồng tấn công tàu hải quân và thủy sản, làm bị thương binh sĩ Philippines .
• Thực thi lệnh cấm đánh bắt cá (giữa năm 2026): Trung Quốc bắt đầu chủ động ngăn chặn ngư dân Philippines vào vùng biển của bãi đá ngầm theo thẩm quyền của khu bảo tồn, gây ra các cuộc đụng độ tiếp theo .

Bối cảnh pháp lý, chiến lược và thương mại rộng hơn

Khuôn khổ pháp lý – Phán quyết Trọng tài năm 2016

Phán quyết năm 2016 của Tòa Trọng tài Thường trực theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) là bối cảnh pháp lý nền tảng. Tòa đã kết luận:

• Bãi Scarborough chỉ là 'đá' theo Điều 121(3) của UNCLOS và không thể tạo ra vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa riêng .
• Các yêu sách về quyền lịch sử của Trung Quốc trong 'đường lưỡi bò' là không có hiệu lực pháp luật .
• Việc Trung Quốc vận hành tàu công vụ tại bãi Scarborough từ tháng 5/2012 trở đi đã ngăn cản bất hợp pháp ngư dân Philippines tiếp cận ngư trường truyền thống của họ .
• Bãi đá ngầm này là ngư trường truyền thống của ngư dân thủ công Philippines, Trung Quốc và Việt Nam, và các quyền đánh bắt đó phải được tôn trọng .

Trung Quốc bác bỏ thẩm quyền của tòa và không tuân thủ phán quyết, trong khi Mỹ coi phán quyết này là ràng buộc theo luật pháp quốc tế . Tuyên bố khu bảo tồn thiên nhiên vi phạm trực tiếp phán quyết bằng cách đơn phương khẳng định chủ quyền và hạn chế quyền tiếp cận mà tòa phán quyết phải được duy trì.

Bối cảnh chiến lược – Hiệp ước Phòng thủ Chung và cam kết đồng minh của Mỹ

Hiệp ước Phòng thủ Chung Mỹ-Philippines năm 1951 buộc cả hai bên phải ứng phó với các cuộc tấn công vũ trang ở khu vực Thái Bình Dương . Mỹ đã dần mở rộng diễn giải hiệp ước này để bao phủ các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng vũ trang, tàu công vụ và máy bay Philippines tại Biển Đông . Tuy nhiên, chính Philippines đã không viện dẫn Hiệp ước Phòng thủ Chung sau các vụ đụng độ cụ thể, bao gồm vụ việc lên tàu hồi tháng 11/2025 , phản ánh sự cân bằng cẩn thận của Manila giữa tình đoàn kết đồng minh và leo thang trực tiếp.

Các hành động của Mỹ cũng nằm trong chiến lược rộng lớn hơn ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương nhằm răn đe các hành động cưỡng ép đơn phương trên biển, duy trì tự do hàng hải và bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ - cùng với các đồng minh như Nhật Bản và Australia .

Lợi ích thương mại và địa chiến lược

Bãi Scarborough nằm cách đảo Luzon chính của Philippines khoảng 120 hải lý về phía Tây và cách đại lục Trung Quốc khoảng 200 hải lý. Toàn bộ Biển Đông chứng kiến 3,4 nghìn tỷ USD thương mại hàng hải mỗi năm, bao gồm khoảng một phần ba lượng dầu thô và hơn một nửa lượng khí tự nhiên hóa lỏng vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Tự do hàng hải qua các vùng biển này là lợi ích cốt lõi của Mỹ. Việc Trung Quốc chỉ định khu bảo tồn thiên nhiên, nếu được thực thi thành công, sẽ tạo tiền lệ cho việc sử dụng luật môi trường để hợp thức hóa củng cố lãnh thổ trên các đặc điểm tranh chấp khác ở quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa, từ đó tái thiết trật tự hàng hải bằng sắc lệnh hành chính thay vì thông qua phân xử quốc tế .