Châu Phi muốn tự sản xuất pin mặt trời. Vì sao điều này khó hơn bạn tưởng?

Tuy nhiên, tổng công suất pin mặt trời đã lắp đặt trên toàn châu Phi — những tấm pin thực sự trên mái nhà và trên các cánh đồng — chỉ đạt 23,4 GW theo Hiệp hội Công nghiệp Năng lượng Mặt trời Châu Phi (AFSIA), một con số rất nhỏ so với nhu cầu của lục địa này . (Ước tính từ trên xuống của AFSIA, sử dụng dữ liệu xuất khẩu của Trung Quốc, đưa con số lên tới 63,9 GW, phản ánh sự khó khăn trong việc theo dõi các hệ thống lắp đặt ngoài lưới điện .)

Khoảng cách với hàng nhập khẩu Trung Quốc là rất lớn

Lượng pin nhập khẩu từ Trung Quốc vượt xa sản xuất nội địa với một biên độ khổng lồ và ngày càng gia tăng.

• Năm 2024, xuất khẩu pin mặt trời của Trung Quốc sang châu Phi đạt 11,36 GW, tăng 43% so với cùng kỳ năm trước, trong đó Nam Phi dẫn đầu với 3,81 GW và Morocco đạt 1,13 GW .
• Trong 12 tháng tính đến tháng 6 năm 2025, lượng nhập khẩu đạt 15 GW — mức tăng 60% .
• Cả năm 2025, Trung Quốc đã vận chuyển ước tính 18,8 GW sang châu Phi, tăng 48% so với năm 2024, theo tổ chức Ember .
• Tính lũy kế, từ 2017 đến giữa năm 2026, Trung Quốc đã xuất khẩu 58,1 GW pin mặt trời sang lục địa này .

Tổng công suất sản xuất pin mặt trời nội địa của châu Phi (~2,3 GW trên tất cả các quốc gia) gần tương đương với lượng pin nhập khẩu từ Trung Quốc trong hai tháng.

Vấn đề cốt lõi: Không có sản xuất tế bào quang điện (cell) ở quy mô thương mại

Khoảng trống quan trọng nhất là không có quốc gia châu Phi nào sản xuất tế bào quang điện (cell) hoặc đĩa bán dẫn (wafer) ở quy mô thương mại . Các dây chuyền "sản xuất" hiện tại — ở Morocco, Nam Phi và Nigeria — về cơ bản chỉ là hoạt động lắp ráp mô-đun từ các tế bào, khung, kính và tấm nền nhập khẩu từ Trung Quốc.

Điều này đồng nghĩa với:

• Châu Phi chỉ nắm giữ phân khúc có giá trị thấp nhất trong chuỗi cung ứng.
• Hàm lượng nội địa hóa trong các tấm pin lắp ráp còn rất nhỏ.
• Lục địa này dễ bị tổn thương trước các biến động về giá cả, sự gián đoạn nguồn cung và các thay đổi chính sách thương mại của Trung Quốc.
• Các nhà phân tích lưu ý rằng tế bào quang điện sản xuất tại Trung Quốc rẻ đến mức lợi thế chi phí ngay cả ở khâu lắp ráp cũng rất mong manh .

Đầu tư năng lượng của Trung Quốc: Chuyển dịch từ cho vay sang xuất khẩu

Trung Quốc vẫn là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất vào lĩnh vực điện năng của châu Phi cận Sahara, với nguồn tài chính cho lĩnh vực năng lượng vượt quá 30 tỷ USD trong giai đoạn 2010–2020 . Từ năm 2020 đến 2024, các khoản đầu tư của Trung Quốc đã mang lại hơn 32 GW công suất phát điện trên 30 quốc gia — trị giá hơn 33 tỷ USD . Riêng năng lượng mặt trời chiếm tới 57% tổng đầu tư năng lượng tái tạo của Trung Quốc tại châu Phi từ năm 2010 đến 2021 .

Tuy nhiên, mô hình đang thay đổi. Hoạt động cho vay năng lượng của Trung Quốc đã chậm lại đáng kể — chỉ có một khoản vay năng lượng được xác nhận trong năm 2024 (dự án truyền tải ở Angola) — khi Bắc Kinh chuyển hướng sang cung cấp thiết bị theo định hướng xuất khẩu thay vì tài trợ dự án .

Nỗ lực của Nam Phi: Eskom Green và mục tiêu 32 GW

Nam Phi đang định vị mình là ứng cử viên hàng đầu cho sản xuất pin mặt trời quy mô lớn trong nước và là điểm đến đầu tư năng lượng sạch chính.

Tháng 6 năm 2026, Eskom đã ra mắt Eskom Green, một công ty con về năng lượng tái tạo do nhà nước sở hữu hoàn toàn, được chấp thuận huy động vốn riêng và tham gia quan hệ đối tác công-tư . Công ty con này đặt mục tiêu đạt 32 GW công suất năng lượng tái tạo vào năm 2040, bao gồm điện mặt trời, điện gió và lưu trữ pin, với giai đoạn đầu là 5,6 GW sản xuất điện không carbon . Công ty đã nhận được các phê duyệt theo quy định PFMA cuối cùng vào tháng 7 năm 2026 .

Tuy nhiên, các nhà phân tích kỳ vọng nguồn năng lượng này sẽ tạo ra nhu cầu lớn hơn nhiều đối với thiết bị năng lượng mặt trời của Trung Quốc hơn là sản phẩm nội địa, vì sản xuất trong nước không thể mở rộng quy mô nhanh như vậy .

Triển vọng: Sự thống trị của Trung Quốc sẽ còn tiếp diễn nếu không có thay đổi chính sách lớn

Các nhà phân tích trong ngành nhìn chung đồng ý rằng sự thống trị của Trung Quốc tại thị trường năng lượng mặt trời châu Phi sẽ kéo dài trong tương lai gần, trừ khi có các mức thuế quan, trợ cấp hoặc đột phá trong sản xuất thượng nguồn đáng kể .

• Trung Quốc đã sản xuất 80% số tấm pin mặt trời trên thế giới vào năm 2024, và tình trạng dư cung quá mức đồng nghĩa với việc giá pin tiếp tục giảm .
• Xuất khẩu pin mặt trời của Trung Quốc sang châu Phi đang tăng nhanh hơn năng lực nội địa — tỷ lệ nhập khẩu so với sản xuất trong nước đã gia tăng, chứ không thu hẹp.
• Ngay cả khi tất cả các nhà máy quy mô gigawatt đã được lên kế hoạch ở châu Phi đi vào hoạt động, chúng vẫn chỉ cung cấp một phần nhỏ nhu cầu dự kiến, và sự phụ thuộc thượng nguồn vào tế bào quang điện và đĩa bán dẫn của Trung Quốc vẫn còn nguyên .

Kết luận: Nỗ lực sản xuất pin mặt trời nội địa của châu Phi là có thật và đang tăng tốc, nhưng nó bắt đầu từ một cơ sở rất nhỏ, vẫn chỉ giới hạn ở khâu lắp ráp giá trị thấp và đang bị bỏ xa bởi làn sóng nhập khẩu ồ ạt từ Trung Quốc. Nếu không có sản xuất tế bào quang điện quy mô lớn, chính sách thương mại bảo hộ hoặc trợ cấp bền vững, sự thống trị của Trung Quốc trong chuỗi giá trị năng lượng mặt trời châu Phi được dự báo sẽ tiếp tục trong suốt thập kỷ này và có thể kéo dài đến những năm 2030 .