Dự án Phoenix Species: Quỹ giải cứu động vật hoang dã 200 triệu USD có tránh được bẫy 'tẩy xanh'?

Vào ngày 4 tháng 8 năm 2026, hai trong số những tỷ phú nổi tiếng nhất thế giới đã công bố một canh bạc chung chống lại sự tuyệt chủng. Tổ chức phi lợi nhuận Re:wild của Leonardo DiCaprio và Quỹ Trái đất Bezos của Jeff Bezos đã ra mắt Dự án Phoenix Species, một cam kết trị giá 200 triệu USD nhằm kéo 100 loài có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất hành tinh trở lại bờ vực — trên 30 quốc gia, bao gồm động vật có vú, lưỡng cư, bò sát, chim, cá, động vật không xương sống và thực vật .

Quy mô của dự án là chưa từng có. Các nhóm bảo tồn ca ngợi quy mô quỹ, cấu trúc dài hạn và sự nhấn mạnh vào công việc phục hồi do địa phương lãnh đạo. Nhưng gần như ngay lập tức, các nhà nghiên cứu môi trường, nhóm giám sát và các nhà bình luận truyền thông bắt đầu đặt ra một câu hỏi nhức nhối: Đây thực sự là phao cứu sinh cho các loài có nguy cơ tuyệt chủng — hay là một trường hợp kinh điển về 'tẩy xanh' (greenwashing) của giới siêu giàu?

Dự án Phoenix Species là gì?

Dự án Phoenix Species là một sáng kiến hợp tác giữa Re:wild (do DiCaprio và nhà sinh vật học Wes Sechrest đồng sáng lập) và Quỹ Trái đất Bezos (do Jeff Bezos tài trợ 10 tỷ USD vào năm 2020). Ngoài ra còn có sự hỗ trợ thêm từ Age of Union và Quỹ Gia đình Todd Graves .

Mỗi tổ chức đóng góp 100 triệu USD, tổng cộng 200 triệu USD — một số tiền mà các nhóm này mô tả là "sáng kiến từ thiện lớn nhất từ trước đến nay chỉ dành riêng cho việc phục hồi các loài Cực kỳ Nguy cấp trên khắp các nhóm phân loại, đa dạng môi trường sống và quốc gia" .

Các loài mục tiêu

100 loài được chọn dựa trên tình trạng cực kỳ nguy cấp và tiềm năng phục hồi. Danh sách bao gồm các loài nổi bật như:

• Tê giác Sumatra (Indonesia)
• Vượn cáo Indri (Madagascar)
• Tê tê (nhiều quốc gia)
• Thú lông nhím mõm dài Attenborough (Indonesia)
• Kākāpō (New Zealand) — loài vẹt nặng nhất thế giới
• Các loài kỳ giông, lợn rừng, rùa cạn và cự đà hồng quý hiếm
• Nhiều loài chim, cá, động vật không xương sống và thực vật

Cách thức hoạt động

Thay vì phân bổ các khoản tài trợ ngắn hạn — một mô hình mà các nhà bảo tồn cho rằng đã thất bại nhiều lần vì nguồn tài trợ cạn kiệt trước khi đạt được kết quả phục hồi — dự án được thiết kế để cung cấp hỗ trợ tài chính dài hạn, bền vững . Các biện pháp phục hồi bao gồm:

• Chương trình nhân giống bảo tồn
• Phục hồi môi trường sống
• Quản lý dịch bệnh
• Kiểm soát các loài xâm lấn
• Tuần tra chống săn trộm

Điều quan trọng là công việc được dẫn dắt bởi hơn 100 đối tác địa phương và quốc tế: Người bản địa, cộng đồng địa phương, nhà bảo tồn, nhà khoa học và chính phủ, những người điều chỉnh nỗ lực phục hồi phù hợp với từng loài và hệ sinh thái . Dự án nhận được hỗ trợ khoa học từ Ủy ban Sinh tồn các Loài của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) .

Tại sao các nhóm bảo tồn cho rằng dự án này có ý nghĩa

Nhiều chuyên gia và tổ chức bảo tồn địa phương đã hoan nghênh Dự án Phoenix Species như một nguồn vốn thực sự, cần thiết cho một lĩnh vực vốn thiếu hụt kinh niên .

Quy mô và trọng tâm chưa từng có

Đây là quỹ lớn nhất trong lịch sử dành riêng cho việc phục hồi các loài. Những người ủng hộ cho rằng bất kể động cơ của nhà tài trợ là gì, 200 triệu USD được phân bổ cho các chương trình phục hồi dựa trên bằng chứng, phối hợp toàn cầu sẽ tạo ra kết quả tích cực có thể đo lường được cho các loài đang trên bờ vực tuyệt chủng .

Lấp đầy khoảng trống kinh niên trong tài chính bảo tồn

Các dự án bảo tồn trong quá khứ thường mắc phải "chủ nghĩa ngắn hạn" — các khoản tài trợ chỉ kéo dài hai đến ba năm, kết thúc ngay khi nỗ lực phục hồi bắt đầu có kết quả. Mô hình tài trợ dài hạn của Dự án Phoenix Species được nhiều người coi là một thực hành tốt nhằm giải quyết điểm yếu cấu trúc này .

Vai trò lãnh đạo của địa phương và người bản địa

Dự án nhấn mạnh vào việc tài trợ cho các tổ chức cơ sở và các hoạt động bảo tồn do người bản địa lãnh đạo, vốn được công nhận rộng rãi là phương pháp tốt nhất trong lĩnh vực này . Thông báo trên Instagram của DiCaprio nhấn mạnh quan hệ đối tác với "Người bản địa, cộng đồng địa phương, nhà bảo tồn và chính phủ" .

Các cáo buộc 'tẩy xanh': Một cái nhìn sâu hơn

Chỉ vài giờ sau khi công bố, các nhà phê bình — bao gồm các nhà nghiên cứu môi trường, nhóm giám sát và các hãng truyền thông — bắt đầu đặt câu hỏi về cách phát ngôn của sáng kiến này .

Công bố có chọn lọc và hiệu ứng hình ảnh

Các nhà phê bình cho rằng dự án này là một cử chỉ từ thiện có tầm nhìn cao nhằm đánh lạc hướng khỏi tác hại môi trường từ đế chế kinh doanh của Bezos. USA Today và các hãng tin khác lưu ý rằng thông báo được đưa ra khi áp lực ngày càng gia tăng lên dấu chân carbon khổng lồ của Amazon từ các hoạt động hậu cần, trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng điện toán đám mây . Dấu chân carbon được báo cáo của Amazon ước tính khoảng 80,9 triệu tấn CO₂ mỗi năm — nhiều hơn toàn bộ quốc gia Trung Quốc, theo một phân tích được trích dẫn trong phản ứng của công chúng .

Sự năng động này được các nhà phê bình gọi là "công bố có chọn lọc" — công khai những việc tốt trong khi che giấu những tác hại đang diễn ra .

Bất tương xứng về quy mô

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng 200 triệu USD, mặc dù lớn đối với lĩnh vực bảo tồn các loài, nhưng là một phần rất nhỏ trong tổng tác động môi trường của Amazon — và là một tỷ lệ nhỏ trong khối tài sản của Bezos. Lập luận không phải là số tiền này sẽ không giúp ích cho các loài, mà là nó cho phép Bezos trông có vẻ có trách nhiệm với môi trường thông qua một khoản tài trợ được công khai rộng rãi, mà không cần thay đổi một cách có cấu trúc các hoạt động kinh doanh thúc đẩy mất đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu .

Uy tín của DiCaprio bị đặt dấu hỏi

DiCaprio cũng phải đối mặt với làn sóng chỉ trích vì hợp tác với Bezos, khi một số nhà hoạt động môi trường cáo buộc anh ta đang cho mượn ngôi sao của mình để tiếp tay cho một tỷ phú có thành tích môi trường kém . The Daily Beast và NME là những hãng tin đưa tin về sự chỉ trích mà DiCaprio phải nhận khi bị cho là "tẩy xanh Amazon" thông qua quan hệ đối tác này .

Những chỉ trích rộng hơn về bảo tồn của tỷ phú

Sự chỉ trích mang tính cấu trúc đã trở nên quen thuộc: bảo tồn do tỷ phú hậu thuẫn có thể hoạt động như một hình thức tẩy xanh tinh vi. Các nhà phê bình chỉ ra các quyết định trước đó của Quỹ Trái đất Bezos — bao gồm việc chấm dứt hỗ trợ cho Sáng kiến Mục tiêu Dựa trên Khoa học (SBTi), một tổ chức chứng nhận khí hậu quan trọng, vào tháng 2 năm 2025 — như bằng chứng cho thấy các ưu tiên của quỹ này có thể thay đổi theo những cách làm suy yếu các hành động khí hậu có hệ thống NN.

Bức tranh lớn hơn: Bảo tồn và chỉ trích có thể cùng tồn tại?

Dự án Phoenix Species nằm ở trung tâm của một cuộc tranh luận chưa có hồi kết. Một bên là các chuyên gia đa dạng sinh học cho rằng các loài trên bờ vực không thể chờ đợi các nguồn tài trợ hoàn toàn đạo đức. Mặt khác, các nhà nghiên cứu môi trường cho rằng việc cho phép những kẻ gây ô nhiễm lớn nhất thế giới xây dựng thương hiệu thông qua bảo tồn là phản tác dụng — nó để họ "giữ thể diện" mà không thay đổi hành vi cốt lõi thúc đẩy sự tuyệt chủng .

Một số phương tiện truyền thông đã cố gắng giữ cả hai quan điểm. CBC News, trong một bài báo có tiêu đề "Bảo tồn do tỷ phú hậu thuẫn có tránh được tẩy xanh?", đã lưu ý rằng các tổ chức cơ sở vẫn đang sử dụng nguồn tài trợ của Dự án Phoenix Species để tạo ra sự khác biệt trên thực địa — ngay cả khi cuộc tranh luận rộng hơn vẫn tiếp diễn .

Trang web của dự án mô tả nó như "một nỗ lực táo bạo để cứu và phục hồi 100 loài bị đe dọa nhất thế giới," và cách tiếp cận cốt lõi của nó — tài trợ dài hạn, lãnh đạo địa phương, phạm vi đa loài — được nhiều người coi là một phương pháp bảo tồn hợp lý .

Kết luận

Dự án Phoenix Species là một quỹ thực tế, có cấu trúc tốt, trị giá 200 triệu USD, có thể giúp phục hồi một cách có ý nghĩa 100 loài cực kỳ nguy cấp. Cách tiếp cận của nó giải quyết những khoảng trống thực sự trong tài chính bảo tồn và nó tài trợ cho các tổ chức địa phương và cộng đồng bản địa vốn từ lâu đã thiếu nguồn lực.

Nhưng sáng kiến này cũng rơi thẳng vào trung tâm của một căng thẳng quen thuộc và chưa được giải quyết: liệu các quỹ bảo tồn do tỷ phú hậu thuẫn là tích cực ròng cho hành tinh, hay là một hình thức tẩy xanh tinh vi cho phép các nhà gây ô nhiễm lớn đánh bóng danh tiếng mà không giảm thiểu tác hại môi trường cốt lõi của họ.

Cả hai quan điểm đều có giá trị. Phán quyết cuối cùng có thể sẽ phụ thuộc vào hai điều: liệu dự án có mang lại kết quả phục hồi có thể đo lường được trong thập kỷ tới hay không, và liệu những người bảo trợ của nó có thực hiện các bước có ý nghĩa để thu nhỏ dấu chân môi trường của chính họ hay không.

Đối với các loài có nguy cơ tuyệt chủng trong danh sách của Dự án Phoenix Species, 200 triệu USD đến không một phút nào là quá sớm. Đối với các nhà phê bình, sự cấp bách đó chính xác là điều khiến câu hỏi về tẩy xanh trở nên khó chịu — và quan trọng là phải tiếp tục đặt ra.