Tại sao các nhà máy lọc dầu toàn cầu ngừng hoạt động đang siết chặt thị trường nhiên liệu trước mùa đông

Hoạt động lọc dầu của Nga ở mức thấp nhất trong 24 năm. Sản lượng chưng cất dầu thô của Nga giảm xuống còn khoảng 3,6–3,8 triệu bpd trong tháng 7 năm 2026, mức thấp nhất kể từ tháng 5 năm 2000 . Kpler báo cáo tổng thời gian ngừng hoạt động của các nhà máy lọc dầu Nga ở mức khoảng 4,3 triệu bpd trong tháng 7, với ít nhất 25 nhà máy lọc dầu bị tấn công bằng máy bay không người lái kể từ tháng 8 năm 2025 .

Con số thường được trích dẫn là 2,5 triệu bpd công suất lọc dầu của Nga bị vô hiệu hóa là một ước tính tổng hợp hợp lý: đầu năm 2025, khoảng 10% công suất của Nga bị ảnh hưởng, và đến tháng 9 năm 2025, các cuộc tấn công đã đóng cửa các cơ sở xử lý khoảng 1,1 triệu bpd chỉ trong một đợt . Đến giữa năm 2026, thiệt hại tích lũy còn lớn hơn nhiều.

Thị trường thắt chặt: Dầu diesel, nhiên liệu bay và xăng

Dầu diesel là "tâm điểm" của sự siết chặt. Hoạt động lọc dầu toàn cầu giảm xuống mức theo mùa thấp nhất kể từ đại dịch năm 2020, theo Goldman Sachs, với tồn kho các sản phẩm chưng cất trung gian ở dưới mức trung bình theo mùa . Các sự cố do chiến tranh gây ra ở Nga và Trung Đông đã làm sụp đổ nguồn cung dầu diesel toàn cầu, trong khi sản lượng gia tăng từ châu Mỹ và châu Phi chỉ bù đắp được khoảng một phần ba nguồn cung bị mất .

Biên lợi nhuận lọc dầu diesel và nhiên liệu bay của châu Âu đã vượt quá 40 USD/thùng vào cuối năm 2025, đạt mức cao nhất trong hơn hai năm. Chênh lệch giá dầu diesel (diesel crack) lên tới 43,64 USD/thùng so với dầu thô Dated Brent vào ngày 18 tháng 11 năm 2025, mức cao nhất kể từ tháng 1 năm 2023; phí bảo hiểm nhiên liệu bay đạt 41,19 USD/thùng, mức cao nhất kể từ tháng 9 năm 2023 .

Thị trường xăng cũng thắt chặt. Các nhà máy lọc dầu ở miền trung nước Nga, chiếm khoảng 30% sản lượng xăng của cả nước, đã buộc phải ngừng hoạt động hoặc giảm sản xuất sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào tháng 5 năm 2026 . Nga đã áp đặt lệnh cấm xuất khẩu xăng đến hết tháng 7 năm 2026 và đang xem xét cấm xuất khẩu dầu diesel để kiềm chế giá trong nước .

Các rủi ro chính trong tương lai

1. Chậm trễ sửa chữa. Nhà máy lọc dầu Moscow bị tấn công bằng máy bay không người lái vào tháng 6 năm 2026 sẽ mất ít nhất sáu tháng để sửa chữa và khó có thể hoạt động trở lại trong năm 2026 . Nhiều sự cố ngoài kế hoạch không có mốc thời gian sửa chữa nào cả .

2. Các mối đe dọa tấn công mới. Ukraine đã tăng gấp đôi số lượng nhà máy lọc dầu bị nhắm mục tiêu trong giai đoạn tháng 1 đến tháng 5 năm 2026 so với cùng kỳ năm 2025 — 16 nhà máy bị tấn công so với 8 nhà máy — và tốc độ này vẫn tiếp tục gia tăng . Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự kiến các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái sẽ tiếp tục kìm hãm hoạt động của các nhà máy lọc dầu Nga ít nhất cho đến giữa năm 2026, và chiến dịch này vẫn đang tiếp diễn .

3. Nhu cầu sưởi ấm mùa đông. Nhu cầu về dầu diesel và dầu sưởi tăng mạnh trong quý IV ở Bắc bán cầu. Nhu cầu dầu sưởi của Mỹ đã tăng vọt 40% trong tuần tính đến ngày 14 tháng 11 năm 2025, khi một đợt không khí Bắc Cực khiến số ngày độ gia nhiệt (heating degree days) cao hơn 22% so với mức trung bình 10 năm . Với lượng tồn kho vốn đã thấp và một phần đáng kể các nhà máy lọc dầu toàn cầu vẫn ngừng hoạt động, bất kỳ sự gián đoạn nào thêm nữa sẽ càng làm tình hình thêm căng thẳng .

4. Sự thu hẹp cơ cấu vĩnh viễn. Ngoài thiệt hại do chiến tranh, ngành lọc dầu toàn cầu đã bị thu hẹp 350.000 bpd trong quý II năm 2025 do đóng cửa vĩnh viễn ở châu Âu và Trung Quốc, và công suất ròng có thể còn giảm thêm . BloombergNEF dự kiến tổng công suất lọc dầu danh nghĩa sẽ giảm 188.000 bpd trong năm 2025 .

Tác động đến xuất khẩu dầu thô và nhập khẩu nhiên liệu của Nga

Xuất khẩu dầu thô đã tăng vọt như một van xả áp. Khi các nhà máy lọc dầu ngừng hoạt động, lượng dầu thô lẽ ra được xử lý trong nước sẽ bị đẩy ra thị trường xuất khẩu. Xuất khẩu dầu thô qua các cảng phía tây của Nga đạt mức cao nhất trong 8 tháng vào tháng 5 năm 2026 (tăng 15% so với tháng trước) và đạt mức kỷ lục gần 3 triệu bpd vào tháng 6 năm 2026 khi các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái hạn chế hoạt động lọc dầu .

Mối quan hệ này mang tính linh hoạt. Khi Ukraine tạm thời chuyển hướng các mục tiêu tấn công ra khỏi các nhà máy lọc dầu vào cuối tháng 7 năm 2026, xuất khẩu dầu thô của Nga đã giảm xuống dưới 4 triệu bpd khi nhiều dầu thô hơn được giữ lại trong nước để chế biến . Bất kỳ sự tái diễn nào của các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu cũng có thể khiến xuất khẩu tăng trở lại .

Nga cũng đang trở thành nước nhập khẩu nhiên liệu ở một số khu vực. Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trong nước nghiêm trọng đến mức Nga đang xem xét lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel và đã chứng kiến nguồn cung xăng và dầu diesel trong nước thắt chặt nghiêm trọng . Vào tháng 6 năm 2026, khu vực Crimea do Nga kiểm soát đã ban bố tình trạng khẩn cấp về tình trạng thiếu nhiên liệu và cấm bán nhiên liệu . Đến tháng 7 năm 2026, hầu hết các khu vực của Nga đều trải qua các hạn chế về nhiên liệu . Điện Kremlin phải đối mặt với một sự đánh đổi: hoặc xuất khẩu dầu thô để duy trì dòng doanh thu, hoặc cố gắng giữ đủ công suất lọc dầu trực tuyến để tránh tình trạng thiếu nhiên liệu gây tổn hại về mặt chính trị trong nước.

Kết luận

Thị trường nhiên liệu toàn cầu đang bước vào mùa đông với các nguyên tắc cơ bản về nhiên liệu chưng cất thắt chặt nhất trong nhiều năm, do sự kết hợp của chiến tranh, đóng cửa vĩnh viễn và các sự cố bất ngờ mà thị trường dầu thô không thể tự giải quyết. Với thời gian sửa chữa không chắc chắn, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ngày càng gia tăng và lượng tồn kho đã ở dưới mức bình thường theo mùa, rủi ro đối với giá dầu diesel, nhiên liệu bay và xăng đang nghiêng hẳn về phía tăng.