Đại dịch Ebola 2026 tại CHDC Congo: Đợt bùng phát lớn thứ hai trong lịch sử do virus Bundibugyo vượt khỏi tầm kiểm soát

Số ca nhiễm đã tăng vọt thêm khoảng 1.000 ca chỉ trong vòng 10 ngày từ giữa đến cuối tháng Bảy . Trong tuần báo cáo gần đây nhất (tuần dịch tễ học thứ 30), số ca mắc mới hàng tuần (567 ca) và số ca tử vong (296 ca) đều cao nhất từ trước đến nay .

Tốc độ chưa từng có: 14 tuần để tạo ra một đại dịch lịch sử

Dịch bệnh được chính thức công bố vào ngày 15/5/2026 tại tỉnh Ituri, sau khi xét nghiệm tại Viện Nghiên cứu Y sinh Quốc gia ở Kinshasa xác nhận chủng Bundibugyo . Chỉ trong vòng 14 tuần, nó đã trở thành đợt bùng phát Ebola lớn thứ hai từng được ghi nhận – một tốc độ mà các chuyên gia y tế công cộng mô tả là chưa từng có .

Tốc độ chóng mặt này càng đáng báo động hơn vì không có vaccine hoặc thuốc điều trị nào được phê duyệt cho virus Bundibugyo . Các đợt bùng phát Ebola lớn trong quá khứ, bao gồm đại dịch Tây Phi, đều do virus Zaire ebolavirus gây ra, một chủng đã có vaccine (ví dụ: Ervebo) và phương pháp điều trị hiệu quả. Trong khi đó, chủng Bundibugyo chưa từng có bất kỳ biện pháp đối phó nào được cấp phép.

Lây lan thầm lặng: 80% ca nhiễm mới không rõ nguồn gốc

Có lẽ dấu hiệu đáng lo ngại nhất cho thấy dịch đã vượt quá tầm kiểm soát là sự sụp đổ của hệ thống truy vết tiếp xúc. Các quan chức WHO cho biết 80% số ca nhiễm Ebola mới ở miền đông CHDC Congo đến từ chuỗi lây truyền không xác định, không có liên hệ nào với các bệnh nhân đã biết .

Vào giữa tháng Bảy, Tiến sĩ Chikwe Ihekweazu, Giám đốc điều hành các trường hợp khẩn cấp về y tế của WHO, cảnh báo rằng quy mô thực sự của dịch bệnh có thể lớn gấp hai đến bốn lần so với số liệu chính thức công bố . Tổng giám đốc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), Jean Kaseya, cho biết hồi đầu tháng Tám rằng gần 70% số ca nhiễm mới nằm ngoài danh sách tiếp xúc đã biết, một dấu hiệu của sự lây lan cộng đồng trên diện rộng mà các biện pháp kiểm soát tiêu chuẩn không thể phát hiện .

"Dịch bệnh đang di chuyển nhanh hơn so với nỗ lực ứng phó," Kaseya nói, đồng thời lưu ý rằng các trung tâm điều trị đã quá tải ngay từ đầu tháng Bảy .

WHO thừa nhận nỗ lực ứng phó đã bị 'lấn át'

Ngày 16/7/2026, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus thừa nhận rằng dịch bệnh đã "tiếp tục mở rộng bất chấp những nỗ lực lớn" và sự lây lan dữ dội tại tỉnh Ituri đang vượt xa năng lực ứng phó . Ông tuyên bố thẳng thừng rằng bản thân công tác ứng phó đang bị "lấn át" và virus "tiếp tục chạy nhanh hơn các nỗ lực đối phó" .

Bất chấp những nỗ lực mở rộng quy mô đáng kể—nâng công suất điều trị lên hơn 800 giường bệnh, mở rộng từ 1 lên 16 phòng thí nghiệm, và đào tạo hơn 21.000 nhân viên cộng đồng—khoảng cách giữa năng lực ứng phó và nhu cầu thực tế vẫn còn rất lớn . Tiến sĩ Rose Belizaire, Trưởng nhóm Ứng phó Khẩn cấp WHO khu vực châu Phi, cho biết vào cuối tháng Sáu rằng năng lực ứng phó chỉ ở mức "khoảng ba hoặc bốn" trên thang điểm từ 0 đến 10 .

Điểm nóng: Cuộc khủng hoảng tại tỉnh Ituri

Dịch bệnh tập trung chủ yếu tại tỉnh Ituri ở đông bắc CHDC Congo, nơi chiếm gần 90% tổng số ca bệnh . Khu vực này có những thách thức đặc biệt khiến dịch bệnh càng thêm trầm trọng:

• Xung đột vũ trang và địa hình hiểm trở: Xung đột vũ trang đang hoạt động trong khu vực đã cản trở nghiêm trọng việc tiếp cận các vùng bị ảnh hưởng. Nhân viên y tế phải đối mặt với các cuộc tấn công chết người từ cộng đồng ngờ vực và tình trạng thiếu hụt vật tư kinh niên .
• Hơn 100 nhân viên y tế bị nhiễm bệnh: Dịch bệnh đã gây ra tổn thất nặng nề cho chính những người được giao nhiệm vụ ngăn chặn nó. Hơn 100 nhân viên y tế đã bị nhiễm bệnh .
• Nhân viên y tế không được trả lương và đình công: Các nhân viên y tế tại tâm dịch không được trả lương kể từ khi dịch bệnh được công bố vào ngày 15/5 . Các bác sĩ tại Bệnh viện Đa khoa Bunia và các cơ sở khác đã đình công vì không được trả lương và điều kiện làm việc không đảm bảo, cản trở việc tiếp cận các trung tâm điều trị . Như một bác sĩ đã nói với hãng tin AFP: "Chúng tôi đã điều trị cho bệnh nhân Ebola mà không được trả lương kể từ ngày 15/5. Chúng tôi vẫn tiếp tục làm việc vì đó là lời thề của mình, nhưng chúng tôi đang làm việc trong những điều kiện rất khó khăn" .

Hai phần ba số ca tử vong xảy ra trong cộng đồng, ở những người chưa từng được chăm sóc tại cơ sở y tế . Điều này có nghĩa là virus đang lây lan qua các tập tục mai táng không an toàn, vì thi thể của bệnh nhân Ebola rất dễ lây nhiễm.

Những gì đang được thực hiện: Năng lực ứng phó so với nhu cầu

Sự hỗ trợ quốc tế là rất lớn nhưng vẫn chưa đủ. Các số liệu về năng lực chính bao gồm:

• Năng lực phòng thí nghiệm: Mở rộng từ 1 lên 16 phòng thí nghiệm, với khả năng xử lý gần 1.000 mẫu mỗi ngày .
• Giường điều trị: Hơn 800 giường bệnh hiện đã có sẵn, nhưng các trung tâm đã quá tải ngay từ tháng Bảy . Tính đến cuối tháng Bảy, 807 bệnh nhân vẫn đang trong diện cách ly hoặc nằm viện .
• Truy vết tiếp xúc: Chỉ có khoảng một phần tám số người tiếp xúc tiềm năng (dưới 18.000 người trong số ước tính khoảng 135.000 người) được xác định để đưa vào danh sách theo dõi, theo một báo cáo của CNN .

Africa CDC đã phối hợp với WHO để triển khai ứng phó chung, nhưng bản chất của đợt bùng phát này—lây lan cộng đồng trong một khu vực xung đột mà không có biện pháp y tế đối phó—khiến các chiến lược kiểm soát thông thường trở nên bất lực.

Rủi ro đối với Hoa Kỳ và các quốc gia khác

Đối với công chúng Mỹ, nguy cơ dịch bệnh xâm nhập hiện được đánh giá là thấp, theo CDC . Các mô hình dự báo cho thấy khả năng Ebola được nhập khẩu vào Hoa Kỳ hiện là thấp, và ngay cả khi có một ca bệnh được nhập khẩu, nguy cơ lây truyền thứ cấp kéo dài tại Hoa Kỳ cũng thấp nhờ vào sức mạnh của hệ thống y tế công cộng nước này . Tuy nhiên, CDC đã ban hành Cảnh báo Y tế qua Mạng lưới Cảnh báo Y tế (HAN) để cảnh báo các bác sĩ lâm sàng và các chuyên gia y tế công cộng .

Một trường hợp liên quan đến đợt bùng phát—một công dân Mỹ đã từng điều trị cho bệnh nhân ở CHDC Congo—đã được báo cáo vào tháng Năm . Không có trường hợp nào khác được báo cáo tại Mỹ kể từ đó .

Kết luận

Đợt bùng phát Ebola năm 2026 tại CHDC Congo đang diễn ra nhanh hơn bất kỳ đợt bùng phát Ebola nào trong lịch sử, được thúc đẩy bởi một chủng virus không có biện pháp y tế đối phó, diễn ra trong một khu vực xung đột nơi các nhân viên y tế không được trả lương và hệ thống ứng phó đã bị lấn át. Số ca bệnh chính thức—3.605 ca—có thể chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, mà các mô hình của WHO dự đoán có thể lớn gấp hai đến bốn lần. Không có vaccine, không có thuốc điều trị đặc hiệu, và với hệ thống ứng phó đã quá tải, cánh cửa để ngăn chặn dịch bệnh đang dần khép lại.