Chiến tranh làm tê liệt gần 9% công suất lọc dầu toàn cầu, 'kỷ nguyên vàng' mong manh cho các ông lớn

Ngành lọc dầu toàn cầu đang trải qua cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ, không phải vì thiếu dầu thô mà vì chiến tranh đã vô hiệu hóa gần 9% năng lực lọc dầu của thế giới. Các nhà máy lọc dầu bên ngoài vùng xung đột đang phải 'căng mình' chạy hết công suất, hầu như không còn dư địa nào để ứng phó . Lợi nhuận từ hoạt động hạ nguồn (downstream) — lọc dầu và bán sản phẩm — của các tập đoàn như ExxonMobil và Chevron đang ở mức cao kỷ lục, kéo theo làn sóng phản đối chính trị dữ dội và hàng loạt cuộc điều tra từ chính phủ. Giới phân tích cảnh báo, 'kỷ nguyên vàng' béo bở này thực chất được xây trên đống tro tàn của chiến tranh và sự khan hiếm, hoàn toàn không bền vững .

Các khía cạnh chính của cuộc khủng hoảng

Các nhà máy lọc dầu 'sống' chạy hết công suất lịch sử. Hồi tháng 8/2026, Saudi Aramco cảnh báo các nhà máy lọc dầu nằm ngoài vùng chiến sự đang phải vận hành hết công suất, và hệ thống gần như không còn 'bộ giảm xóc' nào để bảo vệ người tiêu dùng khỏi giá xăng dầu leo thang . Áp lực đã đẩy những nhà máy còn hoạt động đến giới hạn tuyệt đối, khiến toàn bộ hệ thống trở nên cực kỳ mong manh.

~5 triệu thùng/ngày công suất lọc dầu bị xóa sổ. Cuộc chiến tranh Iran (dẫn đến việc đóng cửa Eo biển Hormuz từ ngày 28/2/2026) và xung đột Nga-Ukraine kéo dài đã cùng nhau xóa sổ hơn 5 triệu thùng dầu/ngày (bpd) công suất lọc dầu toàn cầu . Hãng giao dịch năng lượng Vitol xác nhận khoảng 3 triệu bpd công suất ở Vùng Vịnh Trung Đông đã ngừng hoạt động, trong khi 2 triệu bpd khác bị mất do các cuộc tấn công của UAV Ukraine vào các nhà máy lọc dầu của Nga và các gián đoạn khác . Đến tháng 5/2026, gần 9% công suất lọc dầu thế giới bị đóng băng . Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) báo cáo sản lượng lọc dầu trung bình quý 2/2026 chỉ đạt khoảng 78 triệu bpd, thấp hơn mức bình thường tới 5 triệu bpd .

Lợi nhuận hạ nguồn kỷ lục cho các ông lớn. Sự khan hiếm nguồn cung đã mang lại lợi nhuận khổng lồ:

• Chevron báo lợi nhuận quý cao nhất trong 6 năm: 12 tỷ USD trong quý 2/2026 . Riêng mảng hạ nguồn tại Mỹ tăng gần 6 lần so với cùng kỳ năm ngoái, đạt 2,41 tỷ USD .
• ExxonMobil thu về 14,5 tỷ USD trong quý 2/2026, gấp đôi so với cùng kỳ năm trước .
• Shell đạt 10,8 tỷ USD lợi nhuận ròng, mức cao thứ hai trong lịch sử công ty .
• Biên lợi nhuận lọc dầu của Mỹ cho xăng và dầu diesel chạm mức kỷ lục mọi thời đại. Chỉ số '3-2-1 crack spread' — lợi nhuận trung bình từ việc lọc ba thùng dầu thô thành hai thùng xăng và một thùng dầu diesel — đã lên tới 70 USD/thùng vào giữa tháng 7/2026 .

Tổng cộng, chỉ riêng Chevron, ExxonMobil và Shell đã 'bỏ túi' trung bình khoảng 404 triệu USD lợi nhuận mỗi ngày trong suốt quý 2/2026 .

Viễn cảnh mong manh — lợi nhuận nhờ chiến tranh, không phải do nền tảng vững chắc. Reuters đã đặt tiêu đề cho bài phân tích của mình là "Chiến tranh Iran mở ra kỷ nguyên vàng cho lọc dầu. Nó sẽ không kéo dài" . Biên lợi nhuận kỷ lục là hậu quả trực tiếp của sự phá hủy nguồn cung thời chiến: việc đóng cửa Eo biển Hormuz, các cuộc tấn công trực tiếp vào nhà máy lọc dầu Trung Đông và các cuộc tập kích bằng UAV vào các nhà máy chế biến của Nga . Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) ước tính phải đến cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027, các hoạt động sản xuất và thương mại trước xung đột mới có thể được khôi phục . IEA cảnh báo sản lượng dầu toàn cầu sẽ giảm 3,9 triệu bpd trong năm 2026 chỉ riêng do xung đột . Các nhà phân tích đều nhấn mạnh những khoản lợi nhuận này chỉ là nhất thời và không phản ánh sức khỏe cấu trúc của ngành.

Phản ứng chính trị và hàng loạt cuộc điều tra. Giá xăng dầu tăng vọt đã gây ra phản ứng chính trị mạnh mẽ:

• Tổng thống Donald Trump vào tháng 6/2026 đã chỉ thị Bộ Tư pháp (DOJ) điều tra Exxon và Chevron vì không giảm giá xăng, cáo buộc các công ty dầu lớn 'ép giá' người tiêu dùng .
• Các Thượng nghị sĩ Adam Schiff, Sheldon Whitehouse và Elizabeth Warren đã yêu cầu các cuộc điều tra liên bang riêng rẽ về hành vi ép giá và lợi nhuận 'bất thường' .
• DOJ và Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) vào tháng 7/2026 đã kêu gọi tất cả các tổng chưởng lý tiểu bang cùng tham gia điều tra giá xăng bán lẻ .
• Giá xăng tại Mỹ đã tăng tới 52% kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu. Theo dữ liệu từ Thượng viện, 27 công ty dầu khí đang trên đà thu về hơn 40 tỷ USD chỉ trong quý 1/2026 .

Cảnh báo mang tính cấu trúc từ Aramco. Ngoài những mất mát tức thời do chiến tranh, Musaab Al Mulla, Phó Chủ tịch phụ trách phân tích thị trường và phát triển bền vững của Saudi Aramco, đã cảnh báo vào tháng 6/2026 rằng ngành lọc dầu đã bị thiếu đầu tư kinh niên trong nhiều năm. Khoảng 3 triệu bpd công suất lọc dầu đã bị mất trong giai đoạn 2020-2023 do thiếu các dự án mới, trước cả khi các cuộc xung đột gần đây xảy ra . Al Mulla nói tại Hội nghị Dầu khí và Năng lượng Trung Đông của S&P Global ở London: "Bây giờ chúng ta mới nhận ra rằng nếu giữ lại những nhà máy lọc dầu đó, chúng ta đã có thể giảm bớt đáng kể tác động của cuộc khủng hoảng hiện tại" . Sự thiếu hụt cấu trúc này có nghĩa là hệ thống sẽ không có bộ đệm ngay cả khi hòa bình cuối cùng quay trở lại.

Điều này có nghĩa là gì đối với người tiêu dùng?

Cuộc khủng hoảng lọc dầu chuyển trực tiếp thành gánh nặng tại các cây xăng. Sản lượng dầu diesel và nhiên liệu máy bay tại châu Á dự kiến sẽ giảm ít nhất 1 triệu bpd chỉ trong tháng 4/2026, do các nhà máy buộc phải xử lý các loại dầu thô nhẹ hơn vì nguồn cung bị thắt chặt . Dự trữ xăng dầu tại các khu vực tiêu thụ lớn đang ở gần mức thấp nhất trong nhiều năm . Ngay cả khi sản lượng khai thác dầu thô phục hồi một phần — nhờ các cửa sổ xuất khẩu tạm thời từ Vùng Vịnh — thì nút thắt vẫn nằm ở các nhà máy lọc dầu đã bị hư hại hoặc không thể tiếp cận nguồn dầu thô quen thuộc. EIA dự báo phải đến đầu năm 2027, các dòng chảy thương mại bình thường mới có thể quay trở lại, đồng nghĩa với việc giá nhiên liệu cao sẽ còn kéo dài .