Điện mặt trời toàn cầu vượt 3 TW: Thành tựu lịch sử và bài toán hạ tầng chưa có lời giải

Tốc độ tăng trưởng nén lại trong vài năm

Nhịp độ xây dựng điện mặt trời đã được nén lại một cách đáng kinh ngạc. Phải mất hơn hai thập kỷ để đạt terawatt đầu tiên, khoảng ba năm để thêm terawatt thứ hai, và chưa đầy hai năm để thêm terawatt thứ ba . Công suất mặt trời toàn cầu đã tăng gấp ba lần chỉ trong bốn năm . Kỷ lục 664 GW được lắp đặt trong năm 2025 — nhiều hơn 69 GW so với năm 2024 và 212 GW so với năm 2023 — mặc dù tốc độ tăng trưởng tương đối hàng năm đã chậm lại còn 12%, giảm từ mức 85% của những năm trước . Một số nhà phân tích cho rằng cột mốc 3 TW đã đạt được vào tháng 4 năm 2026, mặc dù thời điểm chính xác vẫn còn được tranh luận .

Đến cuối năm 2025, Chương trình Hệ thống Điện mặt trời Quang điện của IEA ước tính tổng công suất lũy kế toàn cầu đạt khoảng 2.974 GW, với khoảng 698 GW được lắp đặt trong riêng năm đó . Điện mặt trời hiện cung cấp khoảng 9% tổng sản lượng điện toàn cầu .

Vai trò thống trị của Trung Quốc và nút thắt hạ tầng

Trung Quốc vẫn là động cơ của sự mở rộng điện mặt trời toàn cầu, xây dựng nhiều công suất điện gió và mặt trời hơn phần còn lại của thế giới cộng lại . Riêng đường ống điện mặt trời quy mô lớn của nước này đã đạt 664 GW . Tuy nhiên, lưới điện không theo kịp. Các nút thắt truyền tải nghiêm trọng — đặc biệt là giữa các siêu dự án năng lượng tái tạo ở phía bắc và phía tây xa xôi với các trung tâm dân cư ở phía đông — đã dẫn đến tỷ lệ cắt giảm (curtailment) tăng vọt, với một lượng lớn điện sạch bị lãng phí .

Tỷ lệ cắt giảm điện mặt trời tại các tỉnh giàu tài nguyên như Thanh Hải, Tân Cương và Cam Túc đã tăng lên từ 10% đến 17% do tắc nghẽn lưới điện và thị trường điện thiếu linh hoạt . Trên phạm vi toàn quốc, tỷ lệ cắt giảm đã tăng vọt lên 9,2% đối với điện mặt trời và 8,5% đối với điện gió vào đầu năm 2026 .

Nút thắt này đã trở thành một phanh hãm đối với các dự án xây dựng mới. Việc lắp đặt điện mặt trời tại Trung Quốc đã giảm 56% so với cùng kỳ năm ngoái vào tháng 3 năm 2026 và 79% vào tháng 4 . Thị trường điện mặt trời của Trung Quốc hiện đang hướng tới lần suy giảm hàng năm đầu tiên kể từ năm 2019 . Các nhà vận hành lưới điện đã đầu tư 167,5 tỷ nhân dân tệ (24,5 tỷ USD) chỉ trong quý 1 năm 2026 để cố gắng bắt kịp, nhưng các quy tắc thị trường cứng nhắc và các thỏa thuận truyền tải gắn với than đá vẫn là những rào cản . Sự quản lý thiếu linh hoạt của các nhà máy nhiệt điện than và lưới điện — chứ không phải thiếu công suất phát điện — là nguyên nhân chính gây ra sự lãng phí này . Carbon Brief phát hiện ra rằng lượng khí thải CO₂ của Trung Quốc thực tế đã tăng 2% vào đầu năm 2026, một phần vì điện gió và mặt trời bị lãng phí buộc nước này phải tiếp tục đốt than . Điện gió và mặt trời chỉ chiếm khoảng 20% lượng điện truyền tải qua các đường dây siêu cao áp, trong khi điện than cung cấp 42% .

Cuộc bùng nổ điện mặt trời mái nhà tại các nước đang phát triển

Trong khi sự tăng trưởng điện mặt trời quy mô lớn của Trung Quốc chững lại, một làn sóng điện mặt trời mái nhà đang biến đổi các thị trường trên khắp các nước đang phát triển:

Pakistan đã chứng kiến sự gia tăng 'chưa từng có' trong việc áp dụng năng lượng mặt trời, với sản lượng điện mặt trời đạt hơn ba lần mức trung bình toàn cầu . Sản lượng từ điện mặt trời mái nhà dự kiến sẽ vượt quá nhu cầu lưới điện vào ban ngày tại một số trung tâm công nghiệp chính . Pakistan đã từng là thị trường xuất khẩu năng lượng mặt trời lớn thứ hai của Trung Quốc trước khi bị Philippines vượt qua . Đến đầu năm 2026, Pakistan đã tránh được hơn 12 tỷ USD nhập khẩu dầu và khí đốt nếu không thì sẽ phải dùng để đáp ứng nhu cầu năng lượng trong nước .

Philippines là thị trường năng lượng mặt trời phát triển nhanh nhất thế giới trong năm 2026, nhờ giá điện tăng vọt và tình trạng mất điện thường xuyên . Công suất điện mặt trời mái nhà gần như tăng gấp đôi từ 721 MW vào đầu năm 2025 lên khoảng 1.300 MW vào đầu năm 2026 . Thời gian hoàn vốn giảm xuống chỉ còn ba năm đối với hệ thống dân dụng, 2,3 năm đối với thương mại và 3,1 năm đối với công nghiệp . Trung Quốc đã xuất khẩu hơn 3.000 MW tấm pin mặt trời sang Philippines chỉ trong tháng 3 và tháng 4 năm 2026 . Trong ba tháng đầu đến tháng 5 năm 2026, nhập khẩu tấm pin đạt 407 triệu USD, tăng 145% .

Nigeria cũng chứng kiến sự gia tăng phi thường trong lắp đặt điện mặt trời mái nhà, cùng với các thị trường nhỏ hơn như Cuba và Lebanon . Châu Phi ghi nhận năm tăng trưởng năng lượng mặt trời nhanh nhất vào năm 2025, với lượng lắp đặt tăng 54% so với cùng kỳ năm ngoái, dẫn đầu là Nam Phi (1,6 GW) và Nigeria (803 MW) . Số quốc gia có ít nhất 1 GW điện mặt trời lắp đặt đã tăng lên tới 74, từ mức 42 vào năm 2020 .

Nhu cầu cấp thiết về pin lưu trữ

Sự bùng nổ điện mặt trời đã tạo ra vấn đề 'thừa điện giữa trưa' ngày càng lớn. Tại Trung Quốc, khối lượng sản xuất điện mặt trời đã vượt xa khả năng tích hợp lưới điện, dẫn đến tỷ lệ cắt giảm cao và sản lượng bị lãng phí . Hơn 150 khu vực ở Trung Quốc đã được phân loại là 'vùng đỏ', nơi lưới điện địa phương không thể tiếp nhận thêm sản lượng điện mặt trời .

Pin lưu trữ là chìa khóa để chuyển lượng điện mặt trời dư thừa vào giữa trưa sang các giờ cao điểm buổi tối, ngăn chặn giá điện âm hoặc bằng không, thay thế các nhà máy điện đỉnh chạy bằng nhiên liệu hóa thạch và cải thiện tính kinh tế của các trang trại điện mặt trời hiện có. Một nghiên cứu trên tạp chí PNAS về lộ trình khử cacbon của Trung Quốc đã kết luận rằng cần triển khai lưu trữ năng lượng ở cấp độ terawatt để hấp thụ sản lượng điện dư thừa . Báo cáo Global Solar Market Outlook 2026-2030 của SolarPower Europe lưu ý rằng ngành đang chuyển từ triển khai nhanh sang các thách thức tích hợp, khi tỷ lệ thâm nhập cao thúc đẩy cắt giảm, nhu cầu lưu trữ, các ràng buộc về lưới điện và sự phát triển của chính sách và thiết kế thị trường . Nếu không triển khai nhanh chóng hệ thống lưu trữ, giá trị của công suất mặt trời mới sẽ giảm mạnh và vấn đề lãng phí ở cấp lưới điện sẽ gia tăng khi các terawatt bổ sung đi vào hoạt động.

Triển vọng

Thị trường điện mặt trời toàn cầu dường như đang hướng tới lần suy giảm đầu tiên sau hơn 20 năm. SolarPower Europe dự báo sự sụt giảm tạm thời trong lắp đặt toàn cầu vào năm 2026, với kịch bản trung bình dự kiến giảm 8% so với cùng kỳ năm ngoái xuống còn 612 GW, trước khi tăng trưởng trở lại vào năm 2027 . Sự suy giảm dự kiến này phần lớn là do sự tái cấu trúc thị trường điện mặt trời tại Trung Quốc .

Giai đoạn tiếp theo của quá trình chuyển đổi năng lượng mặt trời không còn là về sản xuất và lắp đặt tấm pin; đó là một bài kiểm tra tích hợp hệ thống tập trung vào cơ sở hạ tầng truyền tải và lưu trữ năng lượng. Như Global Energy Monitor đã nhận xét, việc triển khai điện gió và mặt trời của Trung Quốc đã 'chuyển từ một cuộc đua lắp đặt sang một bài kiểm tra tích hợp hệ thống' . Câu hỏi không còn là liệu thế giới có thể xây dựng công suất mặt trời ở quy mô lớn hay không, mà là liệu thế giới có thể khai thác công suất đó một cách hiệu quả hay không.