Sự thống trị xe điện của Trung Quốc: 'Lá bài tẩy' địa chính trị trong cuộc đua công nghệ với Mỹ

Quy mô sản xuất thống lĩnh. Tính đến năm 2025, 6 trong số 10 nhà sản xuất EV hàng đầu thế giới là các công ty Trung Quốc, và Trung Quốc sản xuất hơn 60% tổng số xe điện trên toàn cầu . Riêng năm 2024, Trung Quốc chiếm hơn 70% sản lượng EV và pin EV toàn cầu . Lợi thế quy mô này giúp giảm chi phí mà các đối thủ phương Tây khó lòng theo kịp.

Tích hợp với AI và dữ liệu. Xe điện Trung Quốc ngày càng trở thành nền tảng cho các dịch vụ kết nối và tự hành dựa trên AI. Viện Địa Kinh tế (Institute of Geoeconomics) lưu ý rằng sự tích hợp giữa EV và AI tạo ra các hướng mới cho việc thu thập dữ liệu và khóa chặt công nghệ, mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc từ phần cứng sang hệ sinh thái phần mềm .

Dấu chân nhà máy toàn cầu. Các nhà sản xuất EV Trung Quốc đang vượt xa các hãng xe Mỹ về đầu tư nhà máy ở nước ngoài tại châu Âu, châu Á và Trung Đông, tạo ra các mối quan hệ phụ thuộc dài hạn với các nước sở tại . Một nghiên cứu sinh của Brookings nói với CNBC rằng các công ty như BYD "đang trở thành những GM và Ford mới của kỷ nguyên EV" .

Cách Bắc Kinh đang sử dụng đòn bẩy này

Bắc Kinh đã không chỉ dừng lại ở việc sản xuất EV giá rẻ. Nước này đang chủ động triển khai vị thế thống trị chuỗi cung ứng như một công cụ chính sách.

Hạn chế xuất khẩu công nghệ pin. Năm 2025, Trung Quốc áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với các công nghệ sản xuất pin EV quan trọng, bao gồm thiết bị sản xuất pin lithium-ion và công nghệ cathode pin . Các biện pháp kiểm soát này nhắm vào khâu chế biến và bí quyết sản xuất giá trị cao mà các nước khác khó có thể sao chép.

Điểm nghẽn khoáng sản quan trọng. Cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung đã vượt ra ngoài lệnh cấm chip, chuyển sang các nguyên liệu thô quan trọng cung cấp năng lượng cho EV, lưu trữ điện lưới và các ngành công nghiệp quốc phòng . Ủy ban Đánh giá An ninh Kinh tế Mỹ-Trung (US-China Economic and Security Review Commission) ghi nhận rằng Bắc Kinh đã triển khai các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khoáng sản quan trọng để tìm kiếm nhượng bộ thương mại và trừng phạt các nước khác .

Hạn chế xuất khẩu pin làm đòn bẩy thương lượng. Bloomberg đưa tin rằng các hạn chế của Trung Quốc đối với xuất khẩu pin hiện đang mang lại cho nước này một công cụ mới mạnh mẽ trong các cuộc đàm phán thương mại với Washington – một công cụ vượt xa việc sử dụng trước đây đối với đất hiếm . The Washington Post cũng lưu ý rằng Trung Quốc đang "ngầm mở rộng khuôn khổ kiểm soát xuất khẩu" chống lại Mỹ và các đồng minh, không chỉ giới hạn ở đất hiếm .

Tạo sự phụ thuộc ở các nước thứ ba. Theo SCMP, các nhà phân tích cho rằng Trung Quốc có thể ngày càng tìm cách sử dụng vị thế thống trị EV của mình như một đòn bẩy địa chính trị đối với các quốc gia trở nên phụ thuộc vào công nghệ, pin và chuỗi cung ứng của nước này – có khả năng ảnh hưởng đến các lập trường ngoại giao về các vấn đề từ Đài Loan đến thương mại .

Bức tranh toàn cảnh về địa kinh tế

Ngành công nghiệp EV không chỉ là một lĩnh vực riêng lẻ. Nó nằm ở giao điểm của chiến lược rộng lớn hơn của Trung Quốc nhằm thống trị các công nghệ của tương lai. Le Monde nhận xét rằng Trung Quốc đang "khóa chặt sự thống trị của mình đối với những nền tảng của nền kinh tế tương lai: Trí tuệ nhân tạo công nghiệp, robot, pin, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo và hạt nhân" thông qua đầu tư nghiên cứu khổng lồ và trợ cấp có mục tiêu . Trung tâm Nghiên cứu An ninh tại ETH Zurich lưu ý rằng việc Trung Quốc sử dụng các hạn chế xuất khẩu khoáng sản quan trọng để trả đũa, đàm phán và kiểm soát thị trường "khai thác các lỗ hổng toàn cầu quan trọng" trong các lĩnh vực năng lượng, điện tử và quốc phòng .

Điều này có ý nghĩa gì với Mỹ và các đồng minh?

Mỹ và các đồng minh đang đối mặt với một thách thức chiến lược vượt xa thuế quan hay thâm hụt thương mại. Câu hỏi đặt ra là liệu các nước phương Tây có thể xây dựng chuỗi cung ứng thay thế đủ nhanh để giảm sự phụ thuộc, hay liệu vị thế thống trị EV của Trung Quốc sẽ chuyển thành ảnh hưởng địa chính trị lâu dài trên khắp nền kinh tế toàn cầu. Mặc dù các chiến lược giảm thiểu rủi ro tập trung vào đa dạng hóa chuỗi cung ứng đang được tiến hành, như WEF lưu ý, những nỗ lực này rất tốn kém và mất nhiều thời gian . Trong khi đó, vị thế chỉ huy của Trung Quốc trong hệ sinh thái EV mang lại cho Bắc Kinh một hình thức đòn bẩy mới mạnh mẽ trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ.